Upphaf kynna Þórbergs og Skottu.
Í eftirfarandi texta sem er formáli Viðfjarðarundra lýsir Þórbergur því hvernig kynni hans og Huldu sem hann kallar Skottu hófust.
“Seint í ágústmánuði sólskinssumarið mikla árið 1939 fór öðru hverju að bera fyrir augu mér ókunna stelpu í leikjum með krökkum sunnantil á Freyjugötu. Það var reyndar engin nýjung að rekast þarna á krakka, sem maður kannaðist ekki við að hafa séð áður. En þessi nýkomna hnáta skar sig svo augsýnilega úr leiksystkinum sínum, að hún sópaði fljótlega að sér athygli minni. Hún var kotrosknari en þau, tunguliprari og greindarlegri og virtist hafa tekið forystu fyrir þeim í öllum leikjum. Þó var hún ekki burðarmeiri né sýndist eldri að áratali. Það var auðséð á öllu fari hennar, að hún var ekki höfuðstaðarbarn. En hvaðan var hún komin inní þenna glaummikla krakkafans
Einn bjartan sólskinsdag átti ég sem oftar leið um götuna heimað húsinu, sem ég bjó í, nr.39 við Freyjugötu. Inni í gulgráu rykkófinu, sem þyrlaðist upp undan bílaumferðinni á götunni, var galandi krakkaþvaga í Paradísarleik, og nýja stúlkan sýndist stjórna öllum hreyfingum þvögunnar. Ég smeygði mér þegjandi inní hjörðina og tek að virða fyrir mér þessa ókunnu maddömu. Hún staldrar við í leiknum og horfir upp á mig með kankvísu, en þó eins og öldurmannlegu augnaráði og það speglast einhver framandi lífsreynsla í augum hennar. Svo segir hún: ”Ertu komin að leika”. Já segi ég. Hvað heitir þú. ”Ég heiti Hulda, svarar hún tómlega, eins og henni þætti ekkert varið í að heita Hulda””
Það var Hulda Viðfjarðarskotta sem kom Þórbergi í kynni við fólkið sitt í Viðfirði. Hann ritaði svo seinna eftir nokkrum þeirrra margvíslegar frásagnir sem ekki eiga þekktar skýringar. Safn þeirra gaf hann út á prenti undir nafninu Viðfjarðarundrin.
Hér á eftir fara örfá sýnishorn þeirra.
Frásagnir Viðfirðinga
Maðurinn með hundinn.
Einn vormorgun 1924 eða 1925, þegar Ólöf húsfreyja kom á fætur, sá hún mann ganga uppúr lækjarfarvegi, sem var úti og uppiá túninu. Bar hann við fjárhús, sem stendur bæjarmegin við farveginn og Hlauphús heitir. Þaðan gekk hann út brekkurnar fyrir ofan bæinn. Fylgdi honum svartur hundur mjög loðinn. Heldur maðurinn áfram útað svokölluðu Aurahúsi, sem er neðanundir brekkunni, örstuttan spöl frá Hlauphúsinu, beygir þar niðurað húsinu og hverfur ásamt hundinum fyrir eitt húshornið.
Ólöf hélt í svip, að þetta væri Sveinn maður sinn, en var þess óminnug það augnablikið, að hann var ekki kominn á fætur. Gekk hún svo inn, en mætir þá Sveini í ganginum. Rann þá upp fyrir henni, að maðurinn með hundinn gat ekki verið Sveinn. Var nú athugað um ferðir þessa ókunna manns. En hann sást aldrei koma aftur frá fjárhúsinu.
Reimleikinn í fjósinu.
Eitt sinn síðari hluta sumars 1930 var Guðrún Sveinsdóttir að þvo þvott niðrií kjallara hússins. Dagur var liðinn að hádegi, og hún var langt komin með þvottinn. En þá dvínaði eldurinn hjá henni í stónni, svo að hún varð að skreppa fram í smíðahús til þess að ná sér í spýtur undir pottinn. Það var fagurt veður, glaða sólskin og blíða og Guðrún var í léttu skapi yfir að vera bráðum búin að þvo þvottinn, og brá sér syngjandi inní smíðahúsið. Þegar hún kemur þangað, heyrir hún alltíeinu feiknaleg ólæti í fjósinu, sem er hinumegin við ganginn. Hún hrekkur við, þrátt fyrir söngglauminn í sjálfri sér. Hvað gat þetta verið. Ekki gat það verið í kúnum, því að þær höfðu verið reknar í haga um morguninn. Þá dettur Guðrúnu í hug, að það kunni að vera tvö lömb, sem alin voru heima og hefðu komist inn í fjósið. En þá færist gauragangurinn svo í aukana, að það brestur í bálkunum. Í sömu svipan finnst Guðrúnu eitthvað koma yfir höfuð sér, og um leið hellir útum hana köldum svita. Þá grípur hana ósjálfrátt dálítil kveita. Fólk var allt á engjum nema Guðrún og lasin kona, sem hafði lagt sig til hvíldar í herbergi uppiá þriðju hæðinni og fengið sér miðdegisblund.
Guðrún snýr nú útúr smíðahúsinu og gengur afturábak upp stigann til konunnar og biður hana að koma með sér niðurí fjós, því að þar ætli allt um koll að keyra. Um leið verður Guðrúnu litið út um glugga og sér heimalningana neðst niðrá grund. Þær fara svo báðar niður og litast vandlega um í fjósinu. En þar var engin lifandi vera sýnileg og allt með kyrrum kjörum.
FJárhúshurðin.
Einhverntíma á slætti sumarið 1935 fóru níu manns í útreiðartúr frá Viðfirði til Vaðlavíkur, sem skerst inn í ströndina milli Gerpis og Reyðarfjarðar. Þau sem þátt tóku í förinni, voru Frímann, Sófus, Anna, Ólöf, Sigríður og fjórir ónafngreindir. Veður var allan daginn bjart og blítt.
Fólkið kom heim úr útreiðartúrnum nálægt klukkan eitt um nóttina. Reið það ekki heimað bænum, heldur að fjárhúsi, sem hýsa átti í hestana til næsta morguns. Þau Anna og Frímann riðu á undan, en hitt fólkið var nokkurn spöl á eftir þeim. Anna varð fyrri að fjárhúsinu. Þegar hún kemur í námunda við fjárhúsdyrnar, kippist hesturinn við og hrekkur afturábak. Þá fer Anna af baki, tekur reiðtygin af hestinum og ætlar að teyma hann inn, en hann kippir taumnum hvað eftir annað úr höndum hennar, svo að hún fær með engu móti komið honum að dyrunum, hvað þá heldur inní húsið. Í því kemur Frímann þar að og spyr, hvort hún komi ekki hestinum inn. Hún kvað það ekki vera og biður Frímann að standa utanvið dyrnar, meðan hún skreppi inn og athugi, hvort nokkuð sé til fyrirstöðu innií húsinu. Hún gengur svo inn. En þegar hún er komin rétt innfyrir dyrnar, veit hún ekki fyrr til en fjárhúshurðin kemur þjótandi á rönd framhjá henni og sendist útúr húsinu og framhjá Frímanni og endasendist niður hól fyrir framan dyrnar og nemur þar staðar. Á meðan þetta undur gerðist, dró allan mátt úr Önnu, svo að hún mátti hvorki hræra legg né lið, en í loftinu fyrir framan sig sér hún allt sindra í eldglæringum. Frímann varð einnig lémagna, meðan þessu fór fram, en hestarnir höfðu hlaupið nokkurn kipp frá dyrunum, áður en hurðin fór af stað, undir eins og þau slepptu taumunum. Hurðin hafði staðið uppivið fjárhúsgarðann og var ekkert barnameðfæri, því að hún var tæpa mannhæð á lengd, mjög breið og að minnsta kosti röskan þumlung að þykkt og með tveimur gildum okum.
Þegar hurðin hefur numið staðar, losnar Anna úr þessum læðingi og tekur til fótanna útúr húsinu, æpandi af ótta og í sömu svipan rennur allt ómegin af Frímanni, en hann mælti ekki orð af vörum.
Rétt í þessu ríður hitt útreiðarfólkið að dyrunum og fer að finna að því við Önnu, að hún skyldi hafa verið að henda fjárhúshurðinni. En hún veit ekki, hvaðan veðrið á sig stendur og segir sem satt var, að hún hefði ekki snert sínum minnsta fingri við henni, enda var það fimmtán ára gamalli stelpu fullkomið ofurefli að handleika þvílíkt hurðarbákn með slíkum yfirburðum. Síðan tókst við illan leik að koma hestunum inní húsið.
Þegar heim kemur, hefur Anna orð á þessu við móður sína. Þá hefur hún þá sögu að segja, að hún hafi gengið uppað fjárhúsinu um daginn til þess að leita að eggjum, því að hænsni verptu í þessu húsi og öðru, sem var þar skammt í burtu. Þegar hún kemur í fjárhúsdyrnar, heyrir hún annarlegan þyt innií húsinu, og samstundis dregur úr henni mátt og undarleg ónot hríslast um hana alla. Þessu fylgdi svo mikill geigur, að hún sneri við út úr húsinu, án þess að ljúka erindi sínu, þó að um glóbjartan daginn væri.