Suðurbæir eru Barðsnesbæir og Stuðlar
Barðsnesbæir
Barðsnesbæirnir þrír á vestanverðu Barðsnesi eru; Barðsnes Gerði (Barðsnesgerði) og Gerðisstekkur (Barðsnesgerðisstekkur)
Landnámsjörðin Barðsnes var hátt metin vegna nálægðar við gjöful fiskimið á tímum árabáta, þrátt fyrir erfið lendingarskilyrði.
Barðsneseignin öll nær frá Klettarananum Hesti austan Barðsness og að Merkiá á milli Stuðla og Gerðisstekks á norðanverðu Barðsnesi.
Eigninni var ekki lögformlega skipt meðan byggð hélst. Ábúendur skiptu hinsvegar með sér löndum allra býlanna þriggja og var það samkomulag virt. Tún og beitilönd átti Barðsnes inn að BERGÁ. Beitarhús frá Gerði voru út á Barðsneshorni og slægjur í kring.
Höfuðbólið Barðsnes seldi 1/3 hluta eignarinnar til Gerðis. Gerði seldi svo Stekk helming síns lands. Eftir það átti Barðsnes 1/3 hluta en Gerði og Gerðisstekkur 1/6 hluta hvort.
Suðurbæir
Býlið Barðsnes
Barðsnes Jörðin, sem er landnámsjörð, var hátt metin vegna nálægðar við gjöful fiskimið á tímum árabáta, þrátt fyrir erfið lendingarskilyrði.
Við bæinn voru byggð tvö hús um 1900, Malarhús og Báshús. Bæði voru með íbúð og fiskverkun og ætluð færeyskum skipshöfnum til útleigu, en leigan mun hafa verið stopul.
Eftir 1925 bjó Sigurður Þorleifsson skipasmiður á Barðsnesi um skeið og stundaði vélbátasmíði fyrir Suðurbæinga.
Fjöldi rústa er kringum bæinn, meðal annars rúst af bænhúsi sem getið er í annálum
Þrír brunnar eru rétt ofan við bæinn, en vatn er af skornum skammti og minnkar eftir því sem utar dregur á nesið.
Bæjarstæði er fornbýli í hlíð ofan við Rauðubjörg. Heimildir um það geyma fornar þjóðsögur sem varðveist hafa. Fornleifaskráning bendir til þess að þar hafa verið búið kringum árið 1000.
Í landi Barðsness er mjög litrík eldstöð, Barðsnesseldstöð, um þrettán milljón ára gömul og afar fjölbreytt og fögur náttúra. Að norðanverðu gullin Rauðubjörg sem blasa við frá Norðfirði.
Innan við Rauðubjörgin í Hellisfjöru fannst kolaæð við rannsókn með sprengingu um aldamótin 1900. Kolin voru send til Skotlands og Danmerkur til að meta gæði þeirra, sem reyndust rýr. Þau voru ekki talin vinnsluhæf.
Sunnan við Barðsneshorn eru einstakar fjörur að formi og litum og sýn til hjarta Barðsneseldstöðvar. þar hafa fundist lóðréttir kolaðir trjástofnar allt að einn meter í þvermál.
Gerði og Gerðisstekkur
Barðsnesgerðisstekkur var hjáleiga frá Barðsnesgerði og áttu bæirnir hvor um sig 1/6 af eigninni.
Á þessum bæjum uxu úr grasi stórir og dugmiklir systkinahópar. Með öflugri útgerð og verkun á fiski um og eftir aldamótin 1900 og fram til búsetuloka komust stórar fjölskyldur þarna vel af.
Þrátt fyrir takmarkað graslendi og dreifðar slægjur var talsverður bústofn. Menn lifðu af landi og sjó.
Matjurtagarðar voru mikilvægir fæðugjafar og samhjálp milli bæjanna.
Stórurð eða Gerðisurð er áberandi í hlíðinni undir Sandfelli. Urðin er ungt berghlaup.
Hinn fjölmenni lífsglaði hópur sem óx upp á Barðsnesbæjunum á 20. öldinni og taldi á fjórða tug, fann sér þar slétta flöt til að dansa á undir harmonikkuleik þegar færi gafst.
Mölin nefnist falleg stór malarfjara neðan við bæinn á Barðsnesi. Sagan segir að þangað hafi jólasveinarnir komið siglandi á báti og grafið hann niður í fjöruborðið. Á dimmum kvöldum jólaföstu var grannt hlustað eftir þruski og þótti börnunum vissara að kíkja undir rúmin, því að sveinkarnir leyndust í húsunum.
Ofan við Mölina er grasbali sem nær uppundir bæ og nefnist Hringurinn. Hann var sleginn einu sinni á sumri, en eftir það hafði síðasti barnahópurinn á Barðsnesi Mölina og Hringinn sem sitt leiksvæði.
Að innanverðu í Hringnum er bústaður Álfkonunnar á Barðsnesi. Stór steinn vaxinn svörtum rósum úr litunarmosa.
Knarrarsker er tangi innan við Mölina, eyja á flóði. Upp að honum er oft lagst í góðu veðri til að koma fólki í land. Einnig var landað þar fiski í sjóhús sem nefndist Malarhús í sléttum sjó.
Innan við Knarrarsker er Krossfjara. Henni lokar Krossfjöruhali að vestan.
Frá Barðsnesbæjum var hafin öflug útgerð á seinni hluta nítjándu aldar, stutt var á gjöful mið og einnig á markað á Norðfirði.
Þorskur varð verðmæt söluvara, flattur, saltaður, þurrkaður og pakkaður. Hluti saltfisks fór fullfrágengin beint á markað frá þessum bæjum. Með tilkomu frystihúsa á Norðfirði, var fiskur ýmist seldur til þeirra eða unninn heima.
Alls sem sjórinn gaf bæði í fiski, sjávarspendýrum og sjófugli var einnig aflað á bátum. Fram yfir 1920 voru nær eingöngu notaðir árabátar til veiða. Fiskað var á línu og færi.
LENDINGARVÍK var sameiginleg milli bæjanna, þar voru vélbátar hafðir í bólum milli sjóróðra. Að utanverðu við hana var BARÐSNESBÁS og að innanverðu GERÐISLENDING. Á milli var LENDINGARFJARA. Þar eru ýmis ummerki eftir hús, vindur á bakka og um frágang báta í bergstáli.
Vélbátar sem komu á þetta svæði um og uppúr 1925 voru teknir upp á haustin og settir á hvolfur, til þess þurfti mannskap þó að þeir væru litlir í byrjun. Vélar voru yfirleitt teknar úr bátum og geymdar í húsi á vetrum.
ÞANGKER er hluti af Gerðislendingu og gjarnan notað af Gerði til að landa fiski. Það var einnig þrautalending í vondum veðrum. Í Þangkeri var sléttur sjór kæmist bátur inn fyrir mynnið.
Á Barðsnesbæjum plægðu íbúar fyrir kúskel til beitu. Bátur reri út með plóg sem hann sökkti. Plógurinn var svo dreginn upp með vindu í landi af handafli.
Einnig voru lögð síldarnet þegar síld veiddist og beitt með síld.
Í gili utan við Bergá sem er innan við tún á Barðsnesi, er frosthústóft. Frosthús voru aðallega notuð til að geyma beitu. Frosthúsið var sameign Barðsnesbæjanna.
Merki / Árnatóft
Var í byggð 1914 til 1917. Húsið var sett niður í landi Stuðla, en fékk land til búskapar frá Barðsnesgerði. Árni Oddsson og Sigurbjörg Sigurðardóttir voru einu ábúendurnir þar.
Árið 1917 keypti Guðmundur Grímsson húsið, tók það niður og flutti það með sér í Barðsnes. 1923 var það enn tekið upp og flutti Guðmundur það þá með sér til Sandvíkur.
Stuðlar
Býli miðja vegu milli Gerðisstekks og Viðfjarðar, undir Sandvíkurskarði. Skarðið var aðalleið milli Sandvíkur og byggðar norðan Barðsneshorns.
Á Stuðlum var talsverður landbúskapur og jafnhliða róið til fiskjar. Á Stuðlum var jafnan gestkvæmt. Utan við Stuðlaá er völvuleiði í túni.
Skipafjara er lítil vík neðan við Stuðla. Utan við hana er tangi með góð afköst, þar voru sjóhús. Að innan rammar Barðatangi hana, en hann er þjóðsagnastaður.
Trillan á Stuðlum var hífuð upp með tveimur vindum um miðja fjöruna og sett á hvolfur ofan við sjávarbakka.
Á Stuðlum var ávallt árabátur til reiðu ef Sandvíkingar þurftu hans með. Einnig sammæltust býlin vestan á Barðsnesi um bát þegar það hentaði, til dæmis í kaupstaðarferð sem farin var í hagstæðu veðri nálægt jólum.
Merki (Árnatóft) var afbýli frá Stuðlum. Ofan við Stuðla stóðu Grundarhús sem búið var í skamma hríð. Stuðlabærinn, sem stóð áður utan við Stuðlaá, var rifinn og byggður nýr innan við ána 1907.
