Frá æskuslóðum, höfundur: Marteinn Magnússon
Gefið út til ágóða fyrir kirkjubyggingu á Skorrastað, Neskaupstað 1962
Gjöf frá Boggu á Sjónarhól, dóttur hans.
I
Á árunum 1880 – 1890 flutti margt fólk úr Vestur-Skaftafellssýslu til Austfjarða og dreifðist víða um byggðir. Ástæðan fyrir þessum miklu flutningum mun fyrst og fremst hafa verið sú, að í Vestur-Skaftafellssýslu hafi hagur manna verið mjög erfiður og fólk jafnvel lifað við sult og seyru, en á Austfjörðum voru þá uppgangstímar miklir, fiskveiði góð og mjög mikil síldveiði.
Vorið 1884 fluttu móðurforeldrar mínir, Halldóra Sveinsdóttir og Stefán Stefánsson, frá Efri Ey í Meðallandi til Sandvíkur í Norðfjarðarhreppi og bjuggu í Mið-Sandvík.
Tildrög þess, að þau tóku þessa mikilvægu ákvörðun, voru sem hér segir:
Elstur hinna mörgu barna Halldóru og Stefáns var Jón, fæddur í Efri ey 8. okt 1860. Hann réðst ungur til sjóróðra, eins og títt var um sveitapilta á þeim árum. Hefur leið hans sennilega legið til Eyrarbakka fyrst, eða Stokkseyrar. Þar komst hann í kunnugleika við mann, er nefndur var Hamra-Mangi og mun hafa fengið kenningarnafn sitt af bænum Hömrum á Mýrum í Austur- Skaftafellssýslu, en þaðan mun hann hafa verið.
Þeim Jóni og Magnúsi kom saman um að fara til Austfjarða í atvinnuleit. Urðu þeir þrír saman, því í för með þeim slóst frændi Jóns, er Gunnar hét Jónsson og bjó síðar í Holti í Mjóafirði. Gunnar var fæddur og uppalinn að Lyngum í Meðallandi og lengi kenndur við þann bæ. Hann var faðir Jóhanns rafveitustjóra hér í bæ.
Það verður úr, að þremenningarnir fara allir til Norðfjarðar, og ráðast til Ármanns Hermannssonar sem bjó á Barðsnesi. Þetta var sumarið 1883. Þeir reru allir á sama báti – mest með færi, og var Magnús formaður. Ráðningartími þeirra var fjórir mánuðir fremur en fimm, og kaupið var 50 krónur á mánuði. Minnir mig, að þeir fá 50 – 60 skippund yfir úthaldið. Þegar upp var gert um haustið fengu þeir 200 krónur hver í skíru gulli. Þetta hefur sjálfsagt verið langmesta kaup sem þeir félagar höfðu fengið fyrir svo stuttan tíma.
Þegar Jón komst að raun um, hvað hægt væri að hafa hér gott kaup og yfirleitt miklu lífvænlegra hér við sjóinn en heima, ákvað hann strax að reyna að fá einhvers staðar jarðnæði handa fjölskyldunni hér fyrir austan.
Um þessar mundir var Mið-Sandvík í eyði. Eigandi eða umboðsmaður jarðarinnar hét Guðni og bjó á Eskifirði. Jón fór á fund hans og fékk ábúð á jörðinni. Nærri má geta hvort heimilisfólkið í Efri Ey hefur ekki rekið upp stór augu þegar Jón kom heim um haustið með 200 krónur í gulli eftir sumarið. Þótti þetta mikið fé á þeim árum ekki síst á heimilum fátæklinga, þar sem varla sáust nokkru sinni peningar. Var það víst auðsótt mál við fjölskylduna að flytja næsta vor austur á land, þar sem menn fengu gull fyrir að draga fisk úr sjó.
Nú er að segja frá ferðinni austur, hinni torsóttu og erfiðu ferð yfir eyðisanda og stórfljót Skaftafellssýslu, fjöll og heiðar.
Því miður veit ég lítið um þessa langferð, hve langan tíma hún tók og margir ferðalangarnir voru. Filippus Filipusson, sem nú býr hér í bæ, telur, að í hópnum hafi verið um 30 manns, eða að minnsta kosti 20 – 30 og hefur það eftir móður sinni, Ingibjörgu, en hún og maður hennar voru í hópnum með tvö ungbörn á öðru og þriðja ári, Ingibjörgu sem síðar varð kona Magnúsar á Selhellu, og Svein. Voru börnin flutt á koffortum á sama hestinum og riðað yfir með snærum.
Fjölskylda afa mín var 10 manns, en Maren var ekki þarna með og ég er ekki viss um Svein, en hin börnin öll voru þarna með. Þau voru Sigurbjörg móðir min, Aldís, Kristín, Jón, Sigurður og Stefán. Ekki veit ég hvort Gunnar Jónsson, áður nefndur var í þessum hópi, en býst þó frekar við því. Hafa þau þá verið þrjú, Gunnar, kona hans og dóttir Jónína, sem fæddist fyrir sunnan. Þá minnir mig vera í hópnum Sigfinnur nokkur sem settist að í Mjóafirði, en ekki veit ég hvað margt fylgdi honum, gott ef hann var ekki einhleypur. Guðmundur Sveinsson, sem lengi bjó í Sandvík og síðar hér á Nesi, og kona hans Ólöf, minnir mig að hafi verið þarna með. Hafi allt það fólk sem hér hefur verið talið, verið með í ferðinni, eru það 15 til 20 manns, en vel getur verið, að eitthvað af samferðafólkinu hafi tekið sér bólfestu annars staðar hér austanlands en í Norðfirði og Mjóafirði.
II
Árið 1884 voru þessi búendur í Sandvík: Á Stóra-Stekk, ysta bænum í víkinni, bjuggu Eiríkur Filipusson og Guðný Halldórsdóttir, á Hundruðunum, sem er næsti bær, bjuggu Guðni Þórarinsson og Sigurborg Eyjólfsdóttir, sem síðar fluttust að Vöðlum, í Parti Árni Auðunsson og Margrét Eyjólfsdóttir, í Sandvíkur Seli, sem er innsti bærinn í Víkinni bjó Halldóra Jónsdóttir, ekkja Ara, afabróður míns í föðurætt. Faðir minn var fyrir búi með henni eftir að hún varð ekkja.
Ekki veit ég hvernig jörðin Mið-Sandvík hefur verið húsuð, þegar afi minn fluttist þangað, en sennilega hafa húsin ekki verið tilkomumikil hafi jörðin verið lengi í eyði. Svo mikið er víst, að þeim þótti þröngt um sig þarna fyrst, en það rýmkaðist fljótt, því börnin fóru fljótt að heiman. Kristín, sem var yngst þeirra systkina, fór að Skorrastað vinnukona til séra Jóns Guðmundssonar, Sigurður fór norður í land að læra skósmíði og voru þeir saman við nám, Sigurður og Lúðvík Sigurðsson, sem lengi var alkunnur útgerðarmaður hér. Sveinn var eitthvað á Barðsnesi fyrstu árin, en fer síðan suður á bóginn og giftist Rósamundu Þorleifsdóttur á Krossanesi við Reyðarfjörð. Þau byrjuðu búskap eða voru í húsmennsku hjá Jóni Ásmundssyni á Kirkjubóli og ég býst við Helga bróður hans, því þeir bjuggu þar báðir. Helgi fluttist að Karlsskála síðar, en Jón var enn á Kirkjubóli þegar foreldrar mínir fluttu þangað 1895, og fór þaðan ekki eftir það. Hann dó þar hjá Salgerði dóttur sinni og manni hennar Kristjáni.
Ég hygg, að Mið-Sandvík- eða Damms jörðin svokallaða – hafi verið landnámsjörðin í Sandvík. Mér finnst nöfnin á hinum býlunum, t.d. Partur og Hundruð sem liggja að þessari jörð, styðja þá tilgátu, og bæjarnafnið Sandvíkursel eða Sel, bendir til, að þar hafi verið haft í seli frá Mið-Sandvík. Stóri Stekkur byggðist síðast af þessum jörðum, því Eiríkur Filipusson, sem þar býr 1884, byggði þar fyrstur og fékk til þess leyfi eigenda eða ábúenda hinna jarðanna.
Um þessar mundir hefur líklega verið langflest fólk í Seli allra Sandvíkurbæja. Ekki veit ég með vissu hve margt var þarna í heimili. Ég býst við að Hildibrandur og Sigríður hafi verið þar með flest sín börn, en þau voru fjögur, Bjarni, Ármann, Sveinhildur og Pálína, dóttir hennar Ólöf og Gunnlaugur maður hennar.
Á Stóra Stekk hefur líka verið margt fólk, því þau Eiríkur og Guðný eignuðust átta börn og eru þau fædd á þessum árum.
Svo er að sjá, sem hörgull hafi verið á gjafvaxta meyjum þarna í Víkinni, því að skjótt giftast þær allar dætur afa og ömmu, móðir mín þó fyrst, enda elst þeirra, síðan Aldís og Maren, en Kristín síðast, enda lang yngst.
III
Faðir minn var fæddur í Parti. Þar bjó faðir hans Marteinn Magnússon, sem ættin er við kennd.
Eitthvað var faðir minn á Gerði hér á suðurbyggðinni hjá Vilhjálmi bónda Jónssyni. Þar var hann, þegar byrjað var að salta fisk til útflutnings hér á Austfjörðum. Þótti þetta í þá daga góður búbætir með öðru innleggi, en meðferð aflans ekki alltaf til fyrirmyndar. – Sagði faðir minn að fyrsta árið hefði verið saltað í skítakassa, sem Vilhjálmur átti. Sennilega hefur þó mesta mykjan verið skafin úr honum áður en saltað var í hann.
Eitthvað var faðir minn líka á Breiðuvíkurbæjunum í Reyðarfirði, því hann reri með Óla Finnbogasyni, bróður Sigurðar sem lengi bjó á Stuðlum hér á suðurbyggðinni. Var hann með honum í Seleyjartúrum. Man ég hvað hann dáðist að því hvað gott var að vera með Óla. Mig minnir Óli búa í Stóru – Breiðuvíkurhjáleigu. – En faðir minn var áreiðanlega kominn að Seli til Ara föðurbróður míns áður en hann dó.
Af Marteini afa mínum kann ég fátt að segja, en heyrt hef ég, að hann hafi verið virðulegur og duglegur karl, svartur á brún og brá, hlaut af sumum nafnið svarti Marteinn.
Eina sögu hef ég heyrt af þessum afa mínum og alnafna. Hana sagði mér Ingigerður á Hólum, dóttir Marteins, einu barnabarna sinna.
Marteinn var formaður í Seley. Þá var það eitt sinn að frönsk skúta kom að eyjunni og menn komu í land að fá vatn, en vatn er þar víst af skornum skammti. Minnir mig þar vera ein brunnhola. Fransmennirnir hitta háseta Marteins, en þeir vísuðu þeim á ýldupollana þar í klöppunum, þorðu ekki að hleypa þeim í brunninn. Í því kemur Marteinn þar að. Hann vissi að þetta var óhæft drykkjarvatn og leyfir þeim að taka vatn úr brunninum og urðu þeir auðvitað dauðfegnir.
Þetta sýnir að karlinn hefur verið hjálpsamur við aðra, þó útlendingar væru.
Svo er það árið eftir að Marteinn er staddur á Eskifirði. Vill þá svo til, að þessi sama skúta liggur þar inni. Verður hann þar á vegi mannanna, sem fengu hjá honum vatnið í Seley. Þekktu þeir hann strax og býður skipstjórinn honum um borð og veitir honum vel og gefur honum að skilnaði forláta byssu, sem hann átti lengi og reyndist hún honum hinn besti gripur, og með henni er sagt, að hann hafi drepið síðasta örninn hér á Austurlandi.
IV
Þeir sem koma að Seli í Sandvík geta séð, að faðir minn hefur ekki setið auðum höndum árin sem hann bjó þar; en hann bjó þar tvívegis, í fyrra sinnið 1885-1895. Ég man, að hann sagðist oft hafa sofið lítið meðan björt var nótt, vann þá hvíldarlítið í þrjú dægur við jarðarbætur og fleira. Hann hlóð garð úr snyddu fyrir utan og að neðanverðu nokkuð langt fyrir neðan túnið og bjó þar til áveitusvæði, því lækur rennur yst í túninu. Þessi garður var mörg hundruð metra langur og um 4 fet á hæð.
Mikið af túninu í Seli var þýft og margan blettinn slétti hann þar. Hann tók ekki stórar sléttur á einum stað, heldur smábletti þar sem verst var þýfið, sagðist hafa gert það vegna þess, að þegar hirt væri, væri gott að geta lagt tvö til þrjú reipi á sléttan blett og bundið þar. Og svo tók hann nokkrar þúfur þar sem verst var til að greiðara yrði að slá.
Mikil mýri liggur fyrir ofan túnið á Seli og sótti því mikið vatn að túninu. Þar gerði hann feikna mikinn skurð, mörg hundruð metra langan og breiðan og djúpan eftir þörfum. Og það var að minnsta kosti álit þess manns, er kom til Sandvíkur til að taka út og mæla fyrir jarðarbótum, um 50 árum eftir að skurður þessi var gerður, að hann hafi verið tekinn á réttum stað og að öllu leyti vel gerður. Undraðist hann, að þetta skyldi framkvæmt af manni, sem engrar fræðslu hafði notið í þessum efnum, fyrir utan hvað þetta var mikið verk. Sennilega hefur verkið verið unnið með reku, því ekki býst ég við að komnir hafi verið svo mikið sem spaðar til að taka grasrótina með.
Það var víst ekki mikið gefið fyrir jarðarbætur um þessar mundir, en svo mikið er víst, að eitthvað minntist séra Jón Guðmundsson á það, þegar hann jarðsöng föður minn, að hann hefði verið sá eini eða fyrsti í hreppnum, sem fékk viðurkenningu fyrir jarðarbætur.
Faðir minn byggði mikið um dagana, enda sagðist hann hafa haft gaman af að byggja hús. Fyrir utan öll útihús byggði hann að minnsta kosti fjórar baðstofur. Þegar við fórum frá Seli að Kirkjubóli, voru tvær baðstofur þar svo til nýbyggðar. Bjó Eiríkur Runólfsson í annarri en Daníel Arason í hinni, því þeir tóku við jörðinni, þegar við fórum og bjuggu þar þau tíu ár sem við vorum á Kirkjubóli í Vaðlavík. Og stærðar baðstofu byggði hann á Kirkjubóli. Þegar við svo komum til Sandvíkur aftur, voru baðstofurnar í Seli orðnar svo lélegar, að minnsta kosti stærri baðstofan, að varla voru þær nothæfar. Þá byggði faðir minn þá stærri upp og eitthvað endurbætti hann hina. Ég man það vel, að hjá okkur voru tveir smiðir, Eiríkur Runólfsson, sem var fluttur að Nesi og Antoníus Björnsson, hægur og virðulegur karl, faðir Arnfinns, sem nú býr í Neskaupstað. Bjó hann þá, að mig minnir á Kirkjubóli í Vaðlavík á móti Kristjáni Benjamínssyni. Antoníus var maður hár og þrekinn. Ég var látinn sofa hjá honum, og þótti mér hann taka nokkuð mikið pláss í rúminu, því ég vildi hafa fremur rúmt um mig og fékk orð fyrir að fara illa í rúmi. Antoníus gaf mér þann vitnisburð, að ég ætti bágt með að liggja kyrr.
Ekki veit ég með vissu hvernig á því stóð, að faðir minn brá á það ráð , að flytja af sinni eigin jörð til Vaðlavíkur og mikið var honum láð það af sumum eftir á. En ég hygg að aðalástæðan hafi verið sú, að honum hafi þótt erfitt að gæta fjár að vetrarlagi suður á Skálum í Sandvík, en þar var fénu haldið til haga við sjóinn, og alltaf fremur snjóléttara en heima við og skammt að reka til beitar. Í öðru lagi heyrði ég um það talað, að flestir vinnumennirnir hefðu farið frá föður mínum um þessar mundir. Og í þriðja lagi var álitið að á Kirkjubóli væri svo létt að gæta fjár á vetrum, þar þyrfti bara ekkert fyrir því að hafa. Og nóg var landrýmið. Allt suðurfjallið í víkinni fylgdi Kirkjubóli, og með sjónum hálfa leið suður að Krossanesi, sem er um klukkustundar gang frá Kirkjubóli. Sagt var, að á Kirkjubóli mætti hafa ógrynni fjár, en það var heldur ekkert smáræði afgjald jarðarinnar. Man ég ekki með vissu hversu hátt það var, en mig minnir það vera 90 krónur í peningum og þrír fjórðungar (30 pund) af smjöri, því jörðinni fylgdi eitt kúgildi. Þetta voru engir smáræðis peningar í þá daga. Það var gremjulegt að láta allt þetta smjör frá heimilinu, þar sem margt fólk var og við viðbitslaus langan tíma á ári hverju.
Ég verð nú að fallast á það, sem margir sögðu, að föður mínum hefði vegnað miklu betur, ef hann hefði verið kyrr á sinni jörð og aldrei til Vaðlavíkur farið, og mest vegna þess, að það var tvennt ólíkt að stunda sjó í Sandvík og Vaðlavík. Eftir að við drengirnir komumst á legg hefðum við bjargað okkur töluvert á sjávarfangi í Sandvík. Þar var lending góð, en miklu verri í Vaðlavík, því þar er sjaldan vel ládautt í stórstraumi og lendingin stórgrýtisurð, sem laga þurfti á hverju vori.
V
Árið 1887 var með allra mestu sjóslysa- og ísaárum. Þá fórust að minnsta kosti 90 menn í sjó. Hafísinn lá þá nær stöðugt fyrir Norður- og Austurlandi allt sumarið og um mitt sumar rak hann inn á Hornafjörð, og allt suður undir Vestmannaeyjar, sem fátítt var. Það var ekki fyrr en 7. September að ísinn rak mestallan frá, en var þó skipum til hindrunar um miðjan mánuðinn.
Á þessu staka herrans ári fæddist ég í Sandvíkurseli. Eftir því, sem mér var sagt, varð þessi merkisatburður 19.apríl þetta harðindaár. En það er áreiðanlega rangt. Móðir mín ól 15 börn og ég er hér um bil viss um, að hún mundi örugglega hvaða vikudag hvert þeirra fæddist. Og ég fæddist á sumardaginn fyrsta, sem þetta ár bar upp á 21.apríl. Um þetta er ég ekki í neinum vafa. Segja má, að ekki skipti miklu máli hvaða mánaðardag svona smáfuglar skjótast inn í heiminn, en þetta er samt rétt.
Mig minnir móðir mín segja mér að ég hafi vegið 13 merkur nýfæddur og hefur sú tala að sumu leyti fylgt mér. Ég átti t.d. eftir að eignast barn á hverja mörk.
Ég var víst fremur lítill fram eftir öllum aldri, og sagt var, að kíghósti hefði verið langt kominn að sálga mér þegar ég var á fjórða eða fimmta ári. Þetta var um heyskapartímann og ég var úti með fólkinu. Fékk ég þá þessi voða hóstaköst, eins og gengur í kíghósta. Mamma sagði, að ég hefði kreppst saman í kút og velst um eins og hnoða og legið svo eins og í dvala á eftir. Þá sagðist mamma oft hafa haldið að ég væri liðinn, en það átti annað fyrir mér að liggja, en líða útaf þarna á túninu.
Frá þeim tíma, er við vorum í Sandvík í fyrra skiptið, eru mér minnisstæð veðrin, sem komu þar. Norðvestan veðrin eru þar feikna byljótt. Er þá dúnalogn á milli, en svo ríða yfir þessir rykkibyljir sem ætla allt um koll að keyra. Er þetta skiljanlegt, því víkin er svo aðkreppt, há fjöll á þrjá vegu. Austan og norðaustan veður eru þar ekki hörð, því þá er áttin af hafi.
Snemma varð ég feikna veðurhræddur. Ég man, að eitt sinn í miklu veðri komu piltarnir inn og sögðu, að vindskífan væri fokin af húsinu. Vindskífa er borð, sem neglt er á fremstu sperru á þakinu og fellur torfið þar að, en torf var á öllum þökum áður.
Ég tók þetta svo, að baðstofan væri að fara í loft upp. Auðvitað hljóp ég organdi til ömmu minnar að leita mér huggunar, því mitt athvarf var hjá henni. Hún ráðlagði mér bara að lesa versin mín, annað væri ekki hægt að gera undir svona kringumstæðum. Í þetta sinn man ég ekki til að annað fyki af baðstofunni, en þessi vindskífa. Okkur var, strax og við höfðum vit á, kennt að fara með vers kvölds og morgna.
Húsaskipan á Seli var þannig, að tvær baðstofur stóðu austast og var stórt herbergi undir lofti í vestari stofunni og sneru gluggar til suðurs. Þar næst kom fjós, sem sneri í austur vestur, og var loft í því að einhverju leyti. Ég man það svo vel að afi minn geymdi þar smákistil með stykkjakæfu, sem alþekkt var í þá daga, og var að gefa mér bita á kvöldin þegar ég var hjá honum í fjósinu.
Tvær skemmur voru vestan við fjósið og sneru þilstöfnum til suðurs og var önnur þeirra með þiljuðu lofti og var sofið þar, að minnsta kosti á sumrin, því rúm voru þar. Svo var afþiljað skot í norðurendanum. Þar var harðfiskurinn geymdur.
Snemma var ég vaninn á að dudda eitthvað, byrjað með því að lát mig tægja ull. Það gekk nú svona og svona, hef sennilega viljað rusla sem mestu af svo eitthvað sæist eftir mig. Svo mikið er víst að tásan þótti nokkuð stykkjótt (illa táið), og fékk ég óspart að heyra að mín útvalda yrði bæði mislynd og dyntótt, en ég vil ekki kannast við, að fólkinu hafi þar ratast satt á munn. En svona var það í gamla daga. Það varð að dæma barnið strax af verkunum.
Svo þegar ég hækkaði dálítið í loftinu, var ég látinn tvinna band á snældu, en þá tók nú ekki betra við. Ekki var beinlínis fundið að því hvað illa var tvinnað, heldur hvernig undið var á snælduna. Mér vildi það nefnilega til, að vinda mest á miðja snælduna, svo það myndaðist stærðar gúll og fólkið var þá ekki lengi að finna það út á hvað þetta vissi. Svona gekk það nú til með það fyrsta sem ég byrjaði að gera. Ég gat ómögulega gert svo fólki líkaði, en þetta lagaðist allt með tímanum og æfingunni. Ég lærði að tægja ull og vatt með tímanum ljómandi vel á snælduna og hafði meira að segja gaman af að tvinna og er ekki laust við að ég hafi enn gaman af að grípa til þeirrar iðju, en nú fær maður bara ekkert að tvinna.
VI
Ég var snemma hændur að ömmu minni og afa. Hef sennilega sofið hjá öðru þeirra eftir að ég var tekinn úr vöggunni og þá verið rúmlega ársgamall, þegar ég varð að láta öðrum hana eftir. Ekki er nema rúmt ár milli okkar systkinanna, eins og á því má sjá, að hið elsta fæddist í mars 1886 og það yngsta í júní 1904.
Afi minn var neftóbaksmaður og átti einn þennan silfurbúna tóbaksbauk. Einn morgun kom hann að rúmi sínu og er að leita að bauknum. Ég var þá í rúminu og hafði séð baukinn á hillu fyrir ofan rúmið og vildi nú láta hann vita hvar baukurinn væri, en var þá ekki orðinn altalandi og sagði þá: ”Bógat upp á hittunni hans afa”. Mér er þetta minnisstætt af því að mér var svo mikið strítt á þessu á eftir.
Oft kom séra Jón Guðmundsson til Sandvíkur að húsvitja og var hann alltaf eina nótt eða tvær í víkinni. Vel man ég eftir því, að ég átti föt, sem ég kallaði prestafötin mín, því ég fékk aldrei að fara í þau nema presturinn væri á ferðinni og á stórhátíðum.
Stofa var undir lofti á baðstofunni í Seli. Þar voru börnin yfirheyrð. Þar stóð slagklukka. Eitt sinn, er margt fólk var í stofunni, spyr prestur mig, eins og í gamni: ”Hvað er klukkan Marteinn minn”. Ég var þá ekki seinn til og svaraði:” Horfðu á hana”. Það fóru flestir að hlæja og held ég, að séra Jón hafi hlegið hvað mest, sennilega vegna þess, hvað fljótur ég var til svars. Móðir mín fann strax að þessu við mig og sagði, að ég ætti ekki að svara prestinum út úr. Skammaðist ég mín þá og þaut út og lét prestinn ekki sjá mig meira þann daginn. Ég fékk óspart að heyra þetta á eftir.
Oft komu gestir til Sandvíkur norðan frá Nesi og meira að segja frá Mjóafirði, að minnsta kosti Gunnar í Holti. Var reynt að skemmta gestum eftir föngum og sennilega hefur talsverð vínnautn verið samfara þeirri skemmtan. Svo var að minnsta kosti það sinn, sem ég man eftir og ætla nú að segja frá.
Ekki er hægt að segja, að þarna væru neinir drykkjumenn, en þótti gott í staupinu sumum. Þar á meðal var faðir minn.
Það fer oft svo fyrir mönnum, sem þykir gott vín, en bragða það sjaldan, að þeir kunna sér ekki hóf, og svo fór í þetta sinn.
Þessi gleðskapur fór fram út á skemmulofti. Ekki man ég með vissu hverjir voru þar saman komnir, en faðir minn var þar og afi, Eiríkur Brynjólfsson, Stefán móðurbróðir minn, Gunnar frá Mjóafirði og ef til vill Ármann Hildibrandsson, maður Aldísar og Daníel.
Þarna var mesti gleðskapur, sungið og rabbað og náttúrulega drukkið. Og nú vildi pabba það til, að hann drakk of mikið. Ég sé, að hann er lagstur fyrir, hættur að fylgjast með og hættur að tala. Ég heyri hina tala um, að hann sé víst ”dáinn”. Ég var víst ekki nema 6 eða 7 ára og botnaði ekkert í þessu, pabbi dáinn og mennirnir þarna hjá honum syngjandi og hlæjandi. Þetta gat ég ekki skilið, fannst víst eðlilegra, að þeir væru allir grátandi. Ég hljóp háorgandi inn í baðstofu og sagði að pabbi minn væri dáinn og bjóst við að sjá hryggðarsvip á fólkinu í baðstofunni, jafnvel að það færi að gráta. En þarna varð ég líka fyrir vonbrigðum. Ég sá ekki sorgarsvip á neinu andliti. Þvert á móti hló það eða kýmdi að mér, en ég henti mér upp í rúm háorgandi og steinsofnaði þar.
Seinna um kvöldið var ég vakinn og sagði þá amma mér, að pabbi væri vel lifandi og útskýrði þetta allt fyrir mér. Og feginn varð ég, að pabbi skyldi lifna við.
Þetta var í eina skiptið, sem ég sá föður minn drekka yfir sig. Ég man ekki til að ég sæi hann nema tvisvar sinnum drukkinn um dagana. Í hitt skiptið kom hann drukkinn frá þeim Aldísi og Ármanni í Mið-Sandvík. Hafði hann verið að mala fyrir þau korn – rúg eða bankabygg- , því hann átti kornmyllu á læk, sem rann á milli bæjanna og malaði víst fyrir alla víkurbúa, eftir því, sem þeir þurftu með, og hygg ég að hann hafi lítið tekið fyrir þetta. Í þetta sinn fór hann til Mið-Sandvíkur með mjölið að lokinni mölun og var þar veitt vín, sjálfsagt í þakkarskyni fyrir greiðann, og kom hann talsvert drukkinn heim.
VII
Þegar Toppur fældist
Góðan spöl fyrir utan túnið á Seli var djúp hústóft og voru veggirnir ófallnir. Þar vorum við Ari bróðir minn oft að leika okkur og áttum þar ósköpin öll af hornum og margskonar gullum. Eitt sinn um sláttinn erum við þarna að leik sem oftar. Sjáum við þá, að Sveinhildi Hildibrandsdóttir, sem þá var í Mið-Sandvík hjá Ármanni bróður sínum og Aldísi, koma að utan á hesti, sem kallaður var Toppur, var þá að fara með mat til fólks inn og suður á svokallaðar Mýrar, sem eru fyrir sunnan ána, en hún rennur eftir miðri víkinni.
Þegar við sjáum til ferða Sveinhildar kemur okkur allt í einu í hug að fela okkur og gera henni bylt við, þegar hún riði fram hjá tóftinni. Og við létum ekki sitja við orðin tóm. En við höfðum ekki látið okkur koma til hugar, að slys gæti hlotist af þessum hrekk okkar. En svo fór, að hesturinn fældist eða stökk út undan sér, en Sveinhildur hentist af baki. Hún hafði meðferðis tréskjólu, sem hún flutti matinn í. Lenti hún með ennið á brún skjólunnar og hljóp þar upp stærðar kúla.
Mamma var lengi að draga hnífsblað yfir hana, eins og siður var í þá daga undir slíkum kringumstæðum, til þess að hún hjaðnaði.
Mikið skömmuðumst við okkar fyrir þetta tiltæki. Ég fór inn til ömmu minnar, vissi að hún mundi gera það sem hún gat til að koma í veg fyrir, að ég yrði flengdur fyrir hrekkinn. En af Ara er það að segja, að hann hljóp inn og upp á svokallað Enni, sem er upp undir brekkum, til pabba, sem þar var við slátt. En sem betur fór var áverki Sveinhildar minni en á horfðist og ekkert veður var gert út af þessu. Toppur kroppaði í túninu á meðan á þessu stóð og var hinn rólegasti.
Í annað sinn man ég eftir því, að tvær frænkur okkar Sigurbjörg og Stefanía Ármannsdætur í Mið-Sandvík voru að færa fólkinu mat inn á áðurnefndar Mýrar og gengu greitt inn eftir rétt fyrir neðan túnið á Seli og sungu hástöfum. Þær voru snemma söngelskar báðar og sungu mikið síðar meir. Og þó ótrúlegt sé, eftir nær 70 ár, þá man ég vel og hef alltaf munað vísuna, sem þær sungu, ekki þó fyrir það, að hún væri svo merkileg, en mig minnir þær syngja hana við danslag og það getur hafa hjálpað mér að muna hana, því snemma fór maður að snúa sér og var byrjað á því í stofukrók í Mið-Sandvík og spilaði Bjarni Hildibrandsson á harmonikkuna.
Vísan er eitthvað á þessa leið:
Þórarinn kenndi mér þennan vals,
eftir honum ég dansa kann,
ég vil ekki eiga þann mann,
sem ekki kann að dansa hann.
VIII
Strand í Sandvík
Sennilega hefur það verið í júlí eða ágúst, á þokudegi, að sást til tveggja manna, sem komu utan frá sjó og stefndu heim að Seli. Engir voru á sjó þennan dag, svo menn skildu ekkert í þessum mannaferðum. Þegar mennirnir nálguðust, sást strax að ekki voru þetta víkurbúar, ekki einu sinni Íslendingar.
Þetta voru tveir Norðmenn. Skip þeirra hafði strandað að mig minnir suður í Afrétt. Skipstjórinn hafði farið heim að Parti ásamt fleiri skipverjum, en þessir tveir komu heim að Seli. Báðir voru þeir kornungir, sá eldri á að giska á þrítugsaldri, fremur hár og frekar grannur, svaraði sér vel og var kátur og fjörugur, allra skemmtilegasti náungi. Hann hét Anton. Hinn var innan við tvítugt, fremur hár, en renglulegur og heldur daufgerður – var víst á gelgjuskeiði, – en gat verið skemmtilegur, þegar farið var að spjalla við hann. Hann var sonur skipstjórans og hét Óli Galante og það hét skipið líka.
Ekki man ég hvað Norðmennirnir voru lengi hjá okkur, en býst við, að það hafi verið um hálfsmánaðar tími. Svo mikið er víst, að þeir voru oft að leika sér við okkur strákana á túninu þegar unnið var við heyskapinn. Við vorum þá samankomnir þarna fjórir strákar á aldrinum 6 – 8 ára, því Bergur Gunnarsson og Steinunn, sem seinna fluttu til Hellisfjarðar og þaðan um aldamótin til Ameríku, voru hjá okkur um þessar mundir. Áttu þau tvo drengi á líku reki og við Ari vorum. Þeir hétu Bergsteinn og Þorsteinn og var hann yngri.
Þegar verið var að hirða heyið og búið að setja á reipin, var Anton að leika sér að því að taka okkur strákana og henda okkur á baggana. Vildu þeir þá oft fara um koll, en hann var ekki seinn á sér, en rauk til að hrúga þeim upp aftur. Það var hans yndi að leika sér í heyinu. Oft tók hann söxurnar og lét þær á reipin og þá var hann vís til að taka einhvern okkar strákanna og henda á baggann með söxunum.
Bergur Gunnarsson var einhver mesti fjörmaður sem ég hef þekkt og mesta lipurmenni.
Það var siður þá, og er víða enn, að láta kálfa ganga á túnunum. Þetta sumar var grár kálfskjatti á túninu hjá okkur. Oft var Anton og við strákarnir að leika okkur við kálfinn, en kálfsi var orðinn hálfleiður á þessum glettingum og átti það til, að ýta við okkur strákunum með hausnum.
Eitt sinn þegar verið var að hirða hey af túninu, var kálfsi þar nálægt og Þorsteinn að glettast við hann. Heyrum við þá allt í einu mikil hljóð. Var þá kálfurinn búinn að leggja Þorstein og eitthvað farinn að nudda hausnum við hann. Allir ruku upp til handa og fóta að bjarga drengnum. Anton var þá ekki seinn á sér, en það mátti einu gilda. Þó hann væri fremur fljótur að hlaupa, þá var Bergur lang fyrstur og tók í rófuna á kálfinum og henti honum langar leiðir. Ég hef aldrei séð mann hlaupa eins hratt og hann. Meira að segja hafði hann æft sig í handahlaupi.
Hjallur stóð fyrir neðan túnið í Seli á stórum grasbala. Vorum við oft að leika okkur þar niður frá.
Einu sinni sem oftar vorum við þar með Bergi. Hann var eitthvað að eiga við harðfisk í hjallinum, en við vorum á balanum fyrir utan hjallinn. Vitum við þá ekki fyrri til, en Bergur kemur á þessari voðaferð á handahlaupum eftir balanum. Við gláptum á þetta eins og naut á nývirki, höfðum aldrei séð þetta áður. Eftir þetta fórum við að reyna að æfa handahlaup, en gáfumst strax upp við það.
IX
Ég held mér sé óhætt að fullyrða að faðir minn hafi verið fremur vinsæll maður og margur fundið til með honum á þeim árum, sem hann átti erfiðast. Meðal þeirra voru Árni í Grænanesi og Hermann í Skuggahlíð.
Það var einn vetur, að mikið veiddist af smáufsa hér í Norðfirði. Kom þeim bræðrum þá í hug, að koma einhverju af þessari björg til föður míns og vissu, að það mundi vel þegið. Létu þeir ekki sitja við hugsunina eina, heldur fara með bát fullan af ufsa til Viðfjarðar og sendu þaðan mann til Kirkjubóls með skilaboð til föður míns. Til þeirrar farar valdist Davíð, sonur Árna. Man ég vel þegar hann kom til okkar um kvöld í hríðarveðri allur rennandi blautur. Á þeim árum var lítið hugsað um hlífðarföt, litlir peningar til og þar af leiðandi lítið um það fengist þó menn blotnuðu. Menn voru þessu líka vanir.
Var nú að slægja ufsann og koma honum heim. Móðurfaðir minn, Stefán Stefánsson, fór til Viðfjarðar með okkur Ara til að slægja ufsann. Við urðum að draga hann á sleða utan af strönd og inn að Viðfirði, en snjór var þá töluverður á jörðu, að mig minnir. Þetta hefur liklega verið í nóvember eða desember.
Við fluttum allan ufsann að utan áður en við byrjuðum að slægja hann. Við fengum að vera í fjósinu hjá Sveini, því ógerningur var að vera úti um hávetur, þegar allra veðra var von.
Fjósið sneri í austur og vestur. Þykkur torf- og grjótveggur var að sunnanverðu, en inngangur í fjósið alveg við vesturstafn. Þegar inn úr dyrunum kom var talsvert rúm, því hliðarveggurinn var líklega einar tvær álnir á þykkt, eins og víða gerðist í þá daga. Og inngangurinn var sjálfsagt einar tvær álnir á breidd.
Í þessum gangi sat afi við að slægja ufsann, en við Ari innar.
Fjósið var fullt af rottu, og beljurnar tvær, sem í fjósinu voru, ætluðu vitlausar að verða þegar hún skaust um básana.
Svo hagaði til í Viðfirði, að inngangur í baðstofuna var austan við fjósið, þar gengið inn um þilvegg, síðan gangur til til vesturs og stigi upp á loftið var rétt fyrir aftan aðra kúna og ekkert þil á milli.
Þá kom nú strákurinn upp í okkur bræðrum. Þegar við fórum upp stigann í mat og kaffi, höfðum við með okkur ufsahausa og fleygðum þeim upp í jöturnar hjá kúnum. Höfðum við gaman af að sjá þær djöflast á básunum. Þó þær lægju jórtrandi í bæli sínu, ruku þær upp eins og trylltar skepnur, þegar við köstuðum hausunum. Hafa þær haldið, að þetta væri bölvuð rottan.
Afi var oft að tala um það við Svein, að það væri nú meiri rottugangurinn í þessu fjósi. ” Já, minnstu nú ” ekki á það helvíti”, sagði Sveinn. ” Ég held hún geri beljurnar vitlausar fyrir mér á endanum”. Auðvitað sáu kýrnar oft rottu, en ekki bættu hrekkir okkar úr skák.
Ekki man ég hvað lengi við vorum að slægja ufsann, minnir það vera þrír dagar. Þessa daga var sunnanátt og feikna rigning með köflum, hitaveður og höfðum við því fjósið opið.
Nú var það dag einn, er við sátum að starfa okkar, en kýrnar lágu jórtrandi á básunum. Þá blossaði strákurinn upp í okkur. Tókum við nokkra ufsahausa hvor og köstuðum þeim upp í básana, en gættum þess vel, að afi gamli sæi ekki til okkar. Beljurnar ruku upp eins og vitlausar skepnur. Önnur sleit sig lausa og leitaði dyra, komst út og alla leið út á tún. Við Ari forðuðum okkur til hliðar af tröðinni, en afi sat við vesturvegginn, eins og ég hef áður sagt, og einhvern veginn komst beljan framhjá honum án þess að meiða hann.
Í þetta sinn urðum við bræður reglulega hræddir, fyrst og fremst um að beljan mundi stórskaða afa gamla og svo héldum við, að beljan mundi beinbrjóta sig, því nokkuð var svellótt úti.
Annar okkar hljóp strax til Sveins að láta hann vita hvar komið væri. Hann var að venju í smíðahúsi sínu og kom strax til að ná í kúna og koma henni aftur á básinn, en harðbannaði okkur að hafa fjósið opið framvegis, sem von var.
Mikið urðum við bræður fegnir, að ekki skyldu nein vandræði af þessu hljótast, en ekki gátum við að okkur gert, að hlæja að öllu saman eftir á. En ekki máttum við láta afa sjá það, fórum við því út og fram fyrir bæinn og þar veltumst við af hlátri en eftir þetta hentum við ekki ufsahausum upp í básana til kúnna.
Sveini Bjarnasyni í Viðfirði var alltaf hlýtt til pabba og hefur sennilega ekki síst verið fyrir það, að pabbi fór margar ferðir til Viðfjarðar, þegar Guðrún, fyrri kona Sveins lá veik, bæði fór hann með meðöl og til að gefa góð ráð, eftir sínu hyggjuviti. Hann fékkst við hómópatalækningar og átti stóra bók, sem hann var oft að lesa í. Hann hjálpaði upp á marga, sem til hans leituðu og veit ég ekki til að hann tæki borgun fyrir. Oft fórum við bræður með gamla byssu og fleira til Sveins til viðgerðar, en aldrei vildi hann taka neitt fyrir þær viðgerðir, en sagði alltaf að pabbi ætti það hjá sér.
Nú var eftir að koma ufsanum heim að Kirkjubóli. Daginn eftir að við lukum við að slægja hann, var blíðskaparveður. Þá voru sendir, að mig minnir, sex menn frá Karlsskála til að bera hann í pokum yfir Dys og alla leið út að Kirkjubóli. Mennirnir voru þessir: Ólafur, Ásmundur (hann bjó lengi á Bjargi í Reyðarfirði og skrifaði bókina ” Á sjó og landi”), Erlendur Stefánsson bróðir Jónínu ljósmóður á Karlsskála, Auðunn og Þorleifur Stefánssynir og Guðmundur Stefánsson, sem mig minnir hafa verið bróðir Auðuns og Þorleifs. Hann var eineygður maður, hægur og stilltur og átti fyrir konu Ingveldi Þorláksdóttur, systur Gísla, sem hér (á Norðfirði) bjó um langan aldur. Þeirra son var Þorlákur skipstjóri á Eskifirði. Hann dó á besta aldri og allir eru menn þessir látnir, nema Ólafur á Helgustöðum við Reyðarfjörð.
Ekki man ég hvort allur ufsinn komst heim til okkar, en sjálfsagt hafa þeir borið um 50 kg. bagga hver, því það þóttu ekkert of stórir baggar í þá daga. Svo mikið er víst, að þetta var stærðar hrúga heima þegar allir voru búnir að hella úr sínum pokum.
Ekkert man ég hvernig þeir komust eftir því á Karlsskála, Eiríkur gamli og synir hans Björn og Guðni, að pabbi þurfti á þessari hjálp að halda. Sennilega hefur það frést frá Krossanesi, því þar voru tíðar ferðir á milli. Þeir Karlsskálamenn réttu pabba oft hjálparhönd, þegar hann átti erifiðast uppdráttar. Hann reyndi eftir því sem hann gat, að launa þeim, fóðraði fyrir þá lömb og geld naut og lánaði þeim engjar inn í Kirkjubólsfjalli.
X
Af því að ég var mesta afabarn í uppvextinum, langar mig að minnast Stefáns afa míns dálítið frekar í þætti þessum. Ég var jafnan með honum, eftir að ég gat eitthvað farið að ferðast, og þá fyrst og fremst hingað norður að Nesi, þegar hann heimsótti Kristínu dóttur sína og Þórarin Hávarðsson, en þau bjuggu hér úti á Nesi í Gamla-Lúðvíkshúsinu, sem nú er kallað. Svo var hann vel kunnugur Sveini kaupmanni Sigfússyni, kom alltaf til hans og fékk sjóðandi heitt kaffi. Það var svo heitt, að ódrekkandi var. Þá spurði afi gamli hvort hann ætti ekki eitthvað til að kæla það með. Sveinn vissi hvað sá aldraði átti við og setti brennivínsflöskuna á borðið, og yfir kaffinu og flöskunni gat hann setið og rabbað svo og svo lengi, því hann var fróður um margt og stálminnugur, karlinn. Ekki man ég til þess, að ég færi með honum inn til Sveins, en ég var alltaf með honum þegar hann heimsótti Ólaf gamla Hansson og Guðrúnu konu hans. Þau voru bestu kunningjar hans og bjuggu þar sem nú er ”Gúttó” eða félagsheimilið. Einn sunnudag sem oftar fórum við að heimsækja þau. Alltaf munu þau hafa átt vín handa karlinum, því þau vissu vel hvað honum þótti það gott. Hann drakk það alltaf með heitu kaffi sykurlausu. Í þetta sinn sat hann lengi hjá þeim og talið barst að raunum hans, þegar hann missti Jón son sinn um þrítugt. Hann var elstur barnanna og hefur sennilega ráðið miklu fyrir heimilinu eftir að hann komst upp. Í þetta sinn var hann orðinn töluvert kenndur. Allt í einu sé ég að hann er farinn að tárfella út af raunum sínum, og þá þurfti ég nú ekki meira, fór að háorga og bað hann blessaðan að koma strax til Kristínar og Þórarins.
Ólafur Hansson fóðraði oft lömb fyrir afa minn, en hann átti nokkrar kindur um þetta leyti. Því var það um vortíma að við vorum hér á ferðinni og tókum með okkur fjóra gemlinga þegar við fórum heim. Fórum við sjóleiðina til Viðfjarðar og vorum þar um nóttina. Morguninn eftir var ekki sem best veðurútlit, norðaustan belgingur og dálítill snjóhreytingur. Afa gamla blöskraði ekki allt í ferðalögum, enda ýmsu vanur. Hann vildi ekki verða þarna veðurtepptur, ef til vill í nokkra daga, vildi komast heim með sína gemlinga sem allra fyrst. Því lögðum víð af stað, þó útlitið væri ekki sem best.
Gemlingarnir höfðu verið vandir við matargjöf, það er að éta rúgbrauðsdeig. Um aðra matargjöf var ekki að ræða í þá daga. Og þeim hugnaðist það gömlu hjónunum, að láta okkur hafa nokkur kökudeig með okkur til að lokka þá, ef illa gengi að koma þeim áfram.
Við fengum sæmilega gott inn Viðfjörð og alla leið inn á svokallaða Bröttubrekku, en alltaf var heldur að hvessa með éljagangi.
Ekki er nema 15 – 20 mínútna gangur af Bröttubrekku upp á Viðfjarðardysina, en ég get trúað, að við höfum verið klukkustund að komast þennan spöl. Er þar eftir dal að fara og minnir mig hann vera kallaður Skammidalur. Þegar við komum upp á hann miðjan rokhvessti með snjóbleytu.
Fór mér nú ekki að lítast á blikuna og hafði orð á því við karlinn, að snúa aftur, en hann var nú ekki alveg á því, saup bara á pela sínum, sem hann hafði alltaf með sér í bláröndóttum hnakk- eða malpoka. Hann taldi mér trú um, að veðrið væri betra hinu megin við Dysina, sem og líka var. Það var líka lítið vit í að snúa aftur, því þá var á móti veðrinu að sækja. Kom sér nú vel að hafa brauðdeigið. Gemlingarnir voru farnir að letjast, færð tekin að þyngjast, því snjór var í efra. Tók nú afi gamli sinn deigbitann í hvora hönd, gekk á undan og lét gemlingana smá narta í. Svona smámjökuðumst við áfram þar til við áttum skamma leið ófarna. Gerði þá á okkur snarpa hrynu, dimmviðris byl um tíma. Þá var mér nú öllum lokið og fór að háorga, taldi alveg víst, að við myndum verða þarna úti.
En karlinn var nú ekki alveg á því, taldi í mig kjarkinn og sagði, að nú værum við alveg að komast upp á Dysina, sem og líka var. Og þá var ekki lengi að skipta um. Við fengum að mestu logn niður Dysjardalinn, en töluverða snjóbleytu.
Á Viðfjarðardys er stærðar grjóthaugur. Þar eiga að vera dysjaðir 18 útlendingar, sem þar voru drepnir, og eiga allir, sem fara þarna um, að kasta í hauginn þrem steinum.
Þegar við komum að Karlsstöðum, innsta bæ í Vaðlavík, var komið sæmilega gott veður og þau hjónin, Ásmundur Jónsson og Þórunn Halldórsdóttir, sem síðar bjuggu í Vindheimi, tóku á móti okkur af sinni alkunnu góðsemd og gestrisni. Þórunn, sem var feikna barngóð kona, færði mig úr plöggum og ystu fötum, því allur var ég orðinn gegnblautur. Lét hún mig fara upp í rúm meðan hún þurrkaði fötin, og gaf mér sjóðheita mjólk að drekka. En ekkert bar á afa gamla, enda volkinu vanur. Hann fékk sér kaffisopa og átti víst eitthvað eftir á ferðapelanum til að kæla hann með.
Ég var sem annar maður eftir viðtökurnar sem ég fékk hjá þessari blessaðri konu og vorum við fljótir heim að Kirkjubóli, en þangað er um þriggja stundarfjórðunga gangur frá Karlsstöðum.
XI
Oft höfðum við góðan búbæti af silungnum, sem við veiddum í Ósnum, sem er fast við túnið á Kirkjubóli og skilur lönd Vaðla og Kirkjubóls. Aldrei voru lögð net í Ósinn því hann var svo lítill á fjöru, en stærðar lón á stórstraumsflóðum. Það voru alltaf höfð tvö net og dregið fyrir. Með annað netið var farið út undir óskjaft, en hitt lengst inn eftir, voru þau svo dregin hvort á móti öðru. Veiddist oft mikill silungur með þessu móti. Mest var veiðin í júlí og ágúst.
Það var einu sinni síðla sumars, að við fórum að draga fyrir. Við afi fórum með netið sem að utan var dregið. Þurfti annar að vaða yfir Ósinn, sem oft var nokkuð djúpur þegar farið var að flæða. Auðvitað tók afi það að sér, því hann var óprúttinn að vaða. Þegar hann er kominn vel út í miðjan Ósinn er hann kominn í mitti. Þótti honum það ekki mikið og heldur áfram, en aðal állinn var þá eftir. Tók ég þá að kalla til hans og biðja hann að snúa aftur og reyna á öðrum stað, en hann var nú ekki alveg á því og heldur bara áfram þar til hann er kominn upp undir hendur. Þá fór mér nú ekki að lítast á blikuna og tek að hrópa og kalla og bið hann blessaðan að hætta við þetta, hann komist ekki þarna yfir. En hann lét sem hann heyrði ekki til mín, en heldur áfram þar til hann er kominn langleiðina yfir. Allt í einu sé ég, að hann é eitthvað erfitt með að komast áfram og brýst um og lendir alveg á kaf, en kemur strax upp aftur með mesta bægslagangi og rífur sig yfir álinn og þar með var hann sama sem kominn yfir. Mikið var ég orðinn hræddur um karlinn, en samt held ég að ég hafi ekki verið farinn að orga, en nærri lá við það.
Það kom oft fyrir í Ósnum, að sandurinn var svo laus á blettum, að hann lét undan fótum manns og þá gat maður sokkið langt niður. Þetta var kallað þelahlaup. Í einum svona polli hafði afi lent.
Við fengum sáralítinn silung í þessum drætti, gott ef við sáum hann. En það gilti einu. Karlinn vildi ólmur reyna aftur, fannst ekki fullreynt með þessum eina drætti. Það fékk svo sem ekki mikið á hann þó hann væri blautur upp fyrir höfuð. En ég hafði orðið of hræddur til þess, að ég fengist til að fara með honum aftur í ósinn, og bar því við, að mér væri svo kalt, að ég vildi bara fara heim, og það gerði ég, hvað sem hann sagði og fór upp í rúm Halldóru ömmu minnar. Hjá henni, blessuninni, átti ég alltaf athvarf og ég vissi, að afi gamli mundi ekki rífa mig þaðan til að fara í Ósinn aftur. Oft hef ég hugsað út í það síðan, að hann muni hafa sopið vel á pelanum áður en hann fór að draga fyrir. Þó er það ekki víst, því blessaður karlinn var nú svona gerður. Það , sem honum datt í hug, varð hann að framkvæma, ég tala nú ekki um, ef hann var byrjaður á því.
XII
Að endingu ætla ég að bæta hér við sögum af afa mínum þegar hann var í Efri Ey. Fór hann þá oft til sjóróðra á Eyrarbakka. Þar er feikna brimhöfn, eins og allir vita, sem til þekkja. Eftir því, sem mamma sagði okkur, var hann þar afar hætt kominn einu sinni.
Þegar þeir komu úr einum róðrinum var brim svo mikið, að bátnum hvolfdi í lendingunni og allir lentu í sjóinn, líklega 8- 12 menn, en tveir þeirra björguðust og annar þeirra var afi, en hætt var hann kominn þá, því hann var lengi að veltast í sjónum. Og svo sagði hann frá síðar, að ekki hefði hann kviðið því að drukkna þarna, en svo leit út sem dagar hans væru taldir. En hann hræddist það, að brak úr bátnum, sem var að brotna þarna í briminu, rækist í sig og skaðaði sig eða sálgaði jafnvel alveg.
Af þessu gæti maður dregið þá ályktun að málshátturinn: ”Sætur er sjódauði”, væri ekki langt frá sanni.
Svo fór að lokum, að afa skolaði það grunnt, að hann sást í brimgarðinum og náðist hann mikið þrekaður. Ekki veit ég hvort hann missti meðvitund, en mikið var hann búinn að drekka af sjó.
Eitt sinn var afi á leið yfir Kúðafljót á ferju, sem varla hefur verið nema smákæna. Maður var með honum og minnir mig hann heita Jón. Voru þeir nágrannar eða sambýlismenn, því tvíbýli var í Efri Eey. Þetta var hægur maður og stilltur og besti vinur afa míns. Þeir hlóðu ferjuna eldiviði, víði eða hrís, sem kallaður var. Jón reri fyrst, en svo leggur hann allt í einu upp árarnar og segir: ”Róðu nú, Stefán minn, ég ætla að hvíla mig”. Kastar hann sér þegar upp á viðarköstinn og skiptir það engum togum, að hann veltur í fljótið og sást ekki meir. Svo segir móðir mín, að þetta hafi verið mikið áfall fyrr afa, enda voru þeir Jón miklir mátar.
Einu sinni var afi á heimleið frá Eyrarbakka, að mig minnir og voru þeir tveir saman. Þeir þurftu að gista á leiðinni og fengu húsaskjól hjá einhverjum karli, sem var víst hálfgert rostamenni, að minnsta kosti þegar hann var kenndur. Þröngt var þarna til húsa. Þeir fengu að vera þarna í einhverri skemmu eða útihúsi. Þeir höfðu reiðfærin af hestunum, en fóru ekki úr fötum. Þeir höfðu með sér brennivínskút. Þó að menn byggju við þröngan kost, var þó jafnan reynt að fá sér á kútholu þegar farið var í kaupstað, sem varla mun hafa verið oftar en tvisvar til fjórum sinnum á ári, einkum haust og vor.
Þegar þeir eru búnir að koma sér fyrir, kemur karl og tekur að skeggræða við þá. Mig minnir margir eiga kútinn í samlögum og vildu þeir því ekki eyða meiru úr honum en góðu hófi gegndi. En eftir því sem karlinn fann meira á sér, varð hann gráðugri í vínið. Nú taka þeir fyrir að gefa honum meira, segjast ekki eiga þetta einir. Verður þá karlinn hálf vitlaus og rýkur út. Eftir æði tíma kemur hann aftur með stóra sveðju og er að brýna hana í ákafa og gerir sig líklegan til að ráðast á þá, ógnar þeim með sveðjunni og hristir sig allan og skekur.
Þarna inni hjá þeim eru harðir þorsk- og lönguhausar, en þeir eru nú engin smásmíði, stórir lönguhausar. Þegar karlinn fær verstu kviðurnar og gengur næst þeim með sveðjuna, tekur samferðamaður afa að handfjatla einn stærsta lönguhausinn, er að skoða hann í krók og kring og velta honum fyrir sér á alla vegu. Að öðru leyti voru þeir hinir rólegustu og önsuðu ekki karlinum. Þetta endaði með því, að kona karlsins kom þarna að og kallaði á hann og hlýddi hann henni strax, og þar með voru þeir lausir við hann. Af þessu er hægt að álykta, að kona hans hafði ótakmarkað vald yfir honum. Þó hann væri rostamenni, að minnsta kosti þegar hann var við vín. Sennilega hefur karlskömmin ekki meint annað með þessu, en að hræða út úr þeim meira vín.
Þegar þeir eru lausir við karlinn, spurði afi samferðamann sinn, hvað hann hafi meint með það að velta lönguhausnum fyrir sér, þegar karlinn lét sem verst. Hann svaraði því til, að hann hefði hugsað sér, ef karlinn hefði gert alvöru úr hótun sinni, að verja sig með lönguhausnum, reyna að koma höggi á handlegg hans, svo hann missti sveðjuna, því þá hefði þeim verið borgið. En afi sagði, að karlinum hefði aldrei til hugar komið að ráðast á þá. Hann hefði bara verið að reyna að hræða þá til þess að gefa sér meira brennivín.
Eiríkur Runólfsson, sem allir fulltíða Norðfirðingar kannast við, var í fjögur ár vinnumaður í Efri Ey hjá afa og ömmu. Sagði hann að þá hefðu þau búið þar góðu búi, en seinna urðu þau fyrir miklum fjármissi og þar við bættust fiskileysis ár í öllum nærliggjandi sveitum, og leiddi það til þess, að menn liðu víða hungur.
XIII
Síðasta haustið sem við vorum í Sandvík 1907, var ég lánaður til sjóróðra norður að Barðsnesi og skyldi róa með Bjarna Sigfússyni. Vorið næsta fluttum við alfarin úr Sandvík og kvöddum Glæsi gamla fyrir fullt og allt. Reyndar sá ég nú karlgreyið aldrei, og því síður að hann tæki höfuðið ofan fyrir mér, eins og hann á að hafa gert við prestinn í Hellisfirði, en presturinn þéraði hann nú samt og sagði: ”Farið þér nú bölvaður”.
Það var ekki langróið þetta haust, stundum aðallega norðan við Hornið og út á svokallað Ólafsmið og vorum með flotlínu, en fyrsti róðurinn var dálítið sögulegur fyrir mig, því það er í eina skiptið, sem ég hef orðið verulega hræddur á sjó, en það var vegna hleðslunnar á bátnum. Við rérum með þrjú bjóð og lögðum strax tvö og höfðum þau á floti til endanna og í miðju eftir þörfum. Þriðja bjóðið ætluðum við að leggja utar, en það fór bara aldrei í sjóinn þann daginn – fengum nóg samt -. Um kvöldið, þegar við höfðum dregið annað bjóðið, sagði Bjarni okkur að fara að hausa og vorum við fljótir að gegna, því ég held að Guðna Þorleifssyni (hann var bróðir Eiríks í Dagsbrún ), sem var þriðji maður á bátnum, hafi þótt nóg um ekki síður en mér. Á seinna bjóðið fengum við lítið, og að áliti formanns þurfti ekki að hausa af því öllu.
Þokuloft var þennan dag, dálítil súld, blíðuveður og rennisléttur sjór. Samt var það svo, að þegar við á landleiðinni fórum fyrir Skarfatangann, sem er skammt fyrir utan Barðsnes, komu dálitlar öldur, þvi grunnt er norður af tanganum. Rann þá tvisvar eða þrisvar dálítið inn í bátinn, en sem betur fór var það ekki mikið í hvert sinn. Mér fór nú ekki að lítast á blikuna, sem ekki var von, hafði aldrei áður verið á hlöðnum báti, allra síst svona hlöðnum. Mörgum fannst Bjarni nokkuð vogaður að hlaða bátinn sinn, þó hann væri gætinn og góður stjórnandi á sjónum að öðru leyti.
Sumarið 1908 reri ég enn með Bjarna og svo var mér minnisstæð þessi hleðsla á bátnum, að eftir að við fórum að róa með línu og komumst í dágóðan fisk, var ég oft hálfkvíðinn fyrir ofhleðslu, en það kom aldrei til þess, þó oft fiskuðum við vel þetta sumar. Þó þetta væri nú svona, vil ég ekki kannast við að ég hafi verið huglítill eða sjódeigur í þá daga.
XIV
Seinna sumarið sem við vorum á Barðsnesi, 1909, rerum við þrír bræðurnir, við Ari og Guðmundur, á tveggja manna fari, sem við nefndum Sálarháska, því hann þótti ekki falleg fleyta, var þunnur til skutanna, en dágóður um miðjuna. Við stunduðum mest færi. Þó kom fyrir, að við rerum með línu, þegar beita gafst.
Það var 15. september að við beittum um morguninn 8-10 strengi og rerum með þá suður fyrir Horn. Lögðum við ekki af stað fyrr en 8- 9. Logn var um morguninn, en þungbúið og sunnan eða suðaustan kaldi og sjóslampandi úti fyrir.
Við lögðum línuna út af Sandvíkinni og ætluðum að vera með færi meðan lægi. Þegar við erum nýbúnir að leggja, fer að þyngja vindinn og rigna svo við hættum við að renna. Ætluðum við að halda okkur við endann þar til við færum að draga, en það vað ekki langur tími, því að eftir örstutta stund rauk hann upp með suðvestan storm. Fórum við þá strax að draga, en svo var stormurinn og sjórinn mikill, að við tveir gátum ekki andæft sem þurfti, svo línan slitnaði fljótlega, náðum aðeins tveim til til þrem strengjum og í þessu veðri datt okkur ekki í hug að hugsa um það, sem eftir var, heldur að reyna að bjarga okkur sjálfum og lensuðum því upp undir og norður með Horninu.
Nú fór Ari að tala um, að okkur mundi ekki þýða að fara norður fyrir Horn, við mundum ekki vinna á móti þessum stormi inn með Horninu að norðanverðu, en mér fannst ekki tiltökumál, að lenda nokkurs staðar að sunnanverðu við Hornið, því þar eru engir lendingarstaðir, nema í algjörri ládeyðu, en nú var alls staðar komið töluvert mikið brim, því sunnanátt var síðustu daga, en aldrei ládautt þar, nema í landátt, vestan, norðan og norðvestan. En ég gat alls ekki fengið bróður minn til að fallast á að reyna að berja inn með landinu hinum megin, þó ég benti honum á, að það væri hægt að lenda eftir að við værum komnir þar nokkuð inn með, en það var auðvitað erfiðasti áfanginn, að komast að svokölluðum Þorgrímsstapa.
Ég vildi ekki taka ráðin af Ara. Okkur hafði alltaf samið vel á sjó og landi. Varð það því að ráði, að reyna að lenda í svokölluðum Marteinsbási, sem er yst í Horninu að sunnanverðu, en þar er stórgrýtis fjara, að mig minnir, og mjög óhreint þar úti fyrir eintómir boðar og blindsker, eins og víðast hvar sunnan í Horninu. En þó útlitið væri ekki sem glæsilegast, fann ég ekki til neins kvíða eða hræðslu. Ég hugsaði með mér, að við skildum reyna að bjarga okkur á belgjum, en þá höfðum við tvo, og árunum, ef bátnum hvolfdi eða brotnaði áður en við næðum landi. Þetta var ég að brjóta heilann um á leiðinni þarna upp að, en til þessara björgunarráðstafana þurfti ekki að grípa, sem betur fór. Þegar við erum komnir nokkuð grunnt, en þó ekki mjög nærri landi, tekur sig upp boði rétt við hliðina á bátnum og kom brotið svo nálægt okkur, að afar litlu munaði, að við lentum í því. Kvað ég nú upp úr með það, að við skyldum hætta þessari vitleysu, við kæmumst aldrei lifandi upp í þennan Marteinsbás í slíku veðri. Í því verður mér litið suður eftir og sé þá hvar bátur kemur undan veðrinu. Þetta voru þá þeir Sigurður Stefánsson, móðurbróðir minn, Jón Hávarðsson og Daníel Arason. Þeir höfðu þá verið með færi suður á Sandvík. Vorum við nú ekki lengi að breyta stefnunni. Okkur kom saman um, að ef við ynnum ekki inn með Horninu að norðanverðu á báðum bátunum, skyldum við allir fara í annan bátinn og láta hinn sigla sinn sjó og sennilega hefði það orðið Sálarháski, því báturinn sem hinir voru á, var stærri og sexróinn, en Háski greyið ekki nema fjórróinn. En þegar til kom var hvorugum bátnum sleppt, því ekki reyndist eins hvasst norðan við Hornið, nema í hrynum, því áttin var svo suðlæg.
Þegar við komum inn að svokölluðum Þorgrímsstapa, vildi okkur það óhapp til, að ein árin af fjórum brotnaði og eftir það reri Ari einn á annað borðið en við Mundi á hitt. Hallaði ekki á Ara, því hann var vel að manni og góður ræðari.
Eftir þetta gekk okkur ágætlega, því eftir að kom inn fyrir Þorgrímsstapann var sjólítið og fremur hlé inn svo kallaða Bólavík. Innst í þessari vík er þunnur en nokkuð langur stapi, sem hallar inneftir (í norðvestur). Er því kallaður Hallandi. Innan við hann er lítill bás, sem kallaður er Kvíabás eða Ófæribás, því heldur er erfitt að komast upp úr honum og enn verra að fara niður í hann.
Við urðum talsvert á undan hinum bátnum inn í þennan bás, því þó Háski greyið væri ekki falleg fleyta, var gott að berja honum. Þunnur var hann að framan og brjóstalítill. Þarna settum við báða bátana og löbbuðum heim og þökkuðum okkar sæla fyrir að hafa komist þetta.
Ekki veit ég hver afdrif okkar hefðu orðið, ef við hefðum haldið áfram þeirri fyrirætlun að lenda, að sunnanverðu. Oft hef ég hugsað um það í seinni tíð, að það er eins og mér hafi ekki verið ætlað að drukkna í sjó, hvorki í þetta sinn eða þegar Ari drukknaði, en þá var ég ráðinn á sama bát, en svo vildi til, að ég var ekki heima. Hef ég sagt frá þeim atburðum annars staðar.
Daginn eftir að við lentum í Kvíabás, 16. September fórum við úteftir að sækja bátana, því þá var besta veður. Þegar við erum komnir hálfa leið, sáum við 4 eða 5 belgi í krans út og norður úr Skarfatanganum. Við vissum strax að eitthvað mundi fylgja þessum belgjum og flýttum okkur sem við gátum, ýttum á flot í snatri og rerum lífróður inn og norður. Þetta reyndust að vera 5 reknet með 5 eða 6 belgjum, tveimur dreggjum og tilheyrandi tógum. Allt var þetta mikið til nýtt. Við drífum þetta allt inn í bátinn og hrósuðum happi yfir svona miklum feng og sögðum, að þarna fengjum við vel borgaða línuna, sem við skildum eftir í rokinu daginn áður.
Þetta hafði komið að innan og norðan og rekið beint á Skarfatangaboðann, sem er spölkorn út og norður úr Skarfatanga. Þar fengu dreggjarnar festu. Við breiddum þetta allt upp á tún og þóttumst miklir menn af svona happi. En þegar við höfðum nýlokið að slökkva hungur okkar eftir alla þessa fyrirhöfn, sjáum við hvar bátur kemur að norðan með fjórum mönnum. Er þar kominn frændi okkar Þorsteinn Sigfússon, sem margir kannast við undir nafninu Hóla-Steini. Hann var þá á síldveiðum á skútu, sem mig minnir að heitið hafi Svanur, fyrir Stefán Th á Seyðisfirði. Hafði hann lagt þessi net suður undir Búlandi dagana fyrir rokið, en þau slitnað upp eða kippt lausu og rekið alla leið út og suður á Skarfatangaboða. Sennilega hefðu þau farið út úr firðinum, ef þau hefðu ekki hitt á boðann.
Við létum netin af hendi orðalaust, en Þorsteinn vildi endilega að við hefðum fundarlaun, og lét okkur hafa eitt netið, sem var hreint ekki svo lítils virði. Þetta net átti ég í nokkur ár eftir að ég kom hingað norður og lánaði það til að drífa með og hef sjálfsagt fengið töluverða leigu eftir það. En þau urðu afdrif þess, að það lenti of grunnt við Hornið hjá einum mótorbátaeigandanum. Hver hann var kemur málinu ekki við.