Höfundur texta: Árni Hjartarson jarðfræðingur.
Hvernig var umhorfs á landinu fyrir 13-14 milljón árum þegar jarðlagastaflinn á Barðsnessvæðinu var að hlaðast upp? Rannsóknir síðustu áratuga hafa gefið talsverðar vísbendingar um það. Þá var virkt gosbelti á svæðinu líkt og er nú í Ódáðahrauni nema að þar voru ekki móbergshryggir og stapar því slík fjöll myndast við eldgos undir jökli. Á þessum tíma voru engir jöklar á landinu. Landslagið var fremur slétt, breiður af blágrýtishraunum, gígaraðir og dyngjur. Inn á milli risu hærri fjöll við himin. Það voru megineldstöðvar með líparítgúlum og jafnvel rismiklar eldkeilur með bröttum hlíðum og ljósum vikurflákum umhverfis. Barðsneseldstöðin var miðlæg á svæðinu en sunnar var önnur lítt þekkt eldstöð sem kenna má við Skrúð. Hún er nú að mestu horfin í sjó. Reyðarfjarðareldstöðin var einnig farin að bæra á sér en hún er nokkru yngri en Barðsneseldstöðin.
Þetta var löngu fyrir ísöld og loftslagið var mun hlýrra en það er í dag, vetur voru mildir og hitastigið fór sjaldan niður fyrir frostmark. Miklir laufskógar, sem líktust um margt skógum sem nú vaxa suður í Kaliforníu, huldu stór svæði. Inn á milli voru víðáttumiklar, lítt grónar og dökkleitar hraunbreiður. Á Mónesi austan í Barðsnesi má sjá ummerki þessara skóga. Þar eru steinrunnir trjábolir og greinar sem lent hafa í öskuflóði og kaffærst í miklu gjóskugosi í Barðsneseldstöðinni.
Lítið er vitað um dýralíf því engir steingervingar af æðri dýrum hafa fundist í jarðlögum frá þessum tíma. Líklegt er þó að það hafi verið ríkulegt og að það hafi svipað til þess dýralífs sem þá ríkti í norðanverðri N-Ameríku. Lítið er vitað um stærð og lögun landsins á þessum tíma en vafalítið hefur Barðsneseldstöðin verið alllangt inn til lands. Umhverfið var því æði frábrugðið því sem nú er, þótt bergtegundirnar séu þær sömu.
