Samantekt á uppruna Glæsis og brot af skráðum sögnum
Heimildir: Þjóðsögur Þorsteins Erlingssonar, Þjóðsögur Sigfúsar Sigfússonar og Skoðað í skrínu Eiríks Guðmundssonar á Hesteyri
Sagan mun eiga upptök á átjándu öld, myrkri öld hjátrúar og galdra. Sögurnar höfðu lifað lengi í munnlegri geymd áður en þær voru færðar í letur.
Tvennum sögum fer af uppruna Glæsis. Það er sameiginlegt í skráðum frásögnum að hann sé afturganga hollensks eða fransks skipstjóra. Eigandi jarðarinnar Mið Sandvíkur, sem ýmist er sagður Héraðsmaður eða Norðfirðingur tekur hann í sína þjónustu til að klekkja á leiguliða sínum vegna vangoldinna skulda eða svika.
Í Norðfjarðarhreppi, heimabyggð Glæsis hafa margir hallast að því að tilurð hans hafi verið með þeim hætti er Sigfús Sigfússon greinir; ” Það var ísavor eitt að menn í Suðurfjörðunum þóttust sjá skip nokkurt að hrekjast í ísnum. Barst það undir Gerpi, austasta tanga Íslands og þó ekki að landi. En þó brotnaði það að sögn Sandvíkinga. Sandvíkurbóndinn gekk þá á rekann undir Gerpi. Þar höfðu menn áður þóst sjá menn á ísnum, en því ekki verið sinnt. Bóndi gekk þá allt í einu fram á mann er lá í sandinum á grúfu. Þessi maður var vel búinn með hring á hendi og á hnjástígvélum og með glæsibringu. Hugsar bóndi að hann muni hafa verið skipstjóri eða annar yfirmaður af skipinu og muni hafa borgið sér á sundi aðframkominn í land. Reykjarpípa stór lá við hlið hans. Pípuhatt hafði hann á höfði og lá hjá honum peningakistill. Það sér bóndi að hann er með lífsmarki og sefur. Þess þykist hann fullviss að allir skipsmenn aðrir hafi látist af honum. Það þykist hann vita að hann muni hafa peninga á sér. Kviknar þá hjá honum djöfulleg ágirnd og ræður hann það af að níðast á manninum. Gerir hann fljótt af við hann og leitar síðan á honum og tekur af honum fingurgullið og kistilinn en ýtir líkinu á sjó út er hann hafði skorið það á háls. Eftir þetta bar hann heim gullið, peningana og fötin og gætti þess vandlega. ” í framhaldinu segir sagan ” Fór þetta leynt fyrst, en nú brá svo við að heima í Sandvík fór að sjást ókunnur gestur. Fóru menn nú að geta sér til hvernig á honum stæði og uppgötvaðist þá ódæðisverk bónda. Draugur þessi var ekki mjög hraðfara að sögn fyrst um vorið og sumarið en um haustið sást hann á Fláunum vera að moka saman snjónum”.
Þrír bæir eru í Víkinni. Heita hinir Dammur og Partur og ekki lengra milli þessara þriggja bæja en að talast má við af hlöðunum.
Það var einn dag snemma um veturinn að brast á ófært kafaldshríðarveður og voru menn lítt úti við. Um kveldið lagðist fólkið í Dammi til rökkursvefns. En bráðlega vaknar húsfreyja aftur, dæsir við og segir ” Nú held ég að einhver umskipti séu orðin í Mið Sandvík því ég heyrði þyt mikinn og snjógusa kom hér inn um gluggann”. Eigi var þessu sinnt þá strax. Um morguninn eftir sáu menn merkin. Hafði snjóhlaup tekið sig upp á Fláunum og fallið ofan yfir Mið Sandvíkurbæinn. Hafði það brotið húsin og deytt hjónin með öllum þeim sem inni voru. Söfnuðust menn þá saman af báðum bæjunum og burgu fjármunum þeirra sem óskemmdir voru, en önnuðust síðan um útför þeirra er farist höfðu. Þetta tilfelli var kennt hinum nýja draug er mokað hafði saman snjódyngju þeirri er hlaupið hafði yfir bæinn. Var draugur sá jafnan síðan kallaður Sandvíkur Glæsir eftir búnaði sínum”.
Framan af gerði Glæsir mikinn óskunda, píndi og drap búfénað og gerði víðreist um Norðfjarðarhrepp. Það minnkaði smám saman. Stundum boðaði hann komu granna sinna þannig að lyktin úr reykjarpípu hans gaus upp óvænt. Sló til dæmis fyrir vit vinnukvenna þegar þær unnu verk í rökkrinu og skaut þeim skelk í bringu. Síðasta skráða sagan af honum er frá Borgarfirði eystra, þar er glæsibringan horfin og hann orðinn biksvartur.
Það hefur aldrei þótt gott að vera að geypa um Glæsi í Sandvík en utan hennar er talað frjálslega um hann. Það gengu sögur um það að hann hefði birst í Ameríku með þeim sem þangað fluttu úr Víkinni, en skilað sér fljótlega heim aftur. Á síðasta skeiði búsetu í Sandvík er haft eftir íbúa að hann hafi verið orðinn þeim heldur hliðhollur. Almennt var hann hin mesta hermikráka og lék þá Sandvíkinga sem vænta mátti í heimsókn. Þegar tilvonandi gestgjafar sem hann hafði blekkt, heilsuðu honum með handabandi, blés hann skyndilega framan í þá reyk og tók ofan hattinn, lét höfuðið fylgja með og hristi framan í þá lifrauðan strjúpann.
Hér á eftir fylgja nokkra frásagnir sem skráðar eru um samskipti Glæsis við sitt þrjú hundruð ára samferðafólk. Skráningin fór þó að mestu fram eftir að safnarar hófu að skrá þjóðsögur að marki eða um og eftir aldamótin 1900. Sögurnar hafa velkst og breyst milli kynslóða eins og fara gerir um munnlega geymd, en kjarninn lifir og minnir á harða lífsbaráttu sem háð var í afskekktri Vík við brimströnd.
Skoðað í skrínu Eiríks á Hesteyri
Frásögn Jónasar Þorsteinssonar (Skálda)
Frásögn Jónasar Þorsteinssonar (Skálda)
Jónas segist hafa sögu þessa eftir mjög vandaðri konu:
Fyrir miðja nítjándu öld bjó á Hofi í Norðfirði bóndi sá, sem Gísli hét Sigurðsson og var áðurnefnd kona vinnukona hans þegar saga þessi gerðist.
Á Hofi voru mjög löng göng, eins og þá tíðkuðust. Og úr miðjum baðstofugöngunum lágu þvergöng til eldhúss. Fyrir innan eldhúsgöngin voru þrjár hurðir í baðstofugöngunum og lukust tvær hinar fremri inn, en innsta hurðin laukst út.
Það var eitt vor, þegar björtust var nótt, að Gísli bóndi var í róðri og karlmenn fleiri, en konur einar heima. Misserisgamla kvígu átti Gísli, sem stóð á beit í túninu á daginn, en hírðist í eldhúsinu um nætur.
Þetta kvöld, sem fyrr er getið, að Gísli var í róðri, þá er kusa lögst til náða í bóli sínu í eldhúsinu, konur háttaðar og að hátta. Þá heyra þær, að kusa rekur upp voðalegt hljóð og er sem það sé kyrkt snögglega niður í henni og henni kastað úr eldhúsinu alla leið fram um eldhúsgöngin og í gangnavegginn gagnvart eldhúsgöngunum. Þar rekur kusa upp annað hljóð eins voðalegt og hið fyrra. Fer nú sem fyrr, að það heyrist kyrkt niður í henni, henni kastað enn og nú á fremri hurðina í göngunum, sem áður eru nefnd, en af því að hún laukst in nog læsing máski léleg þá lét hún undan og kusa nemur staðar við miðhirðina, sem eins laukst inn og hrökk upp. Nam kusa því staðar við innstu hurðina, baðstofuhurðina.
Kona sú sem fyrr er nefnd, er þá komin ofan í baðstofustigann í vitjunarferð til kusu og hrópar hátt með miklum ákafa. ” Er andskotanum alvara”
En þegar hún kemur að hurðinni er hún ramlæst, því að hún laukst fram og kusa lá í böggli framan við hana. Þó tókst henni að fá hurðina upp. Var kusa þá með litlu lífsmarki. Ekki varð konan neins annars vör, þegar fram kom.
Þarna lá svo skrokkurinn af kvígunni þar til Gísli bóndi kom af sjónum um morguninn. Dró hann hana þá út úr bænum, fló hana og sást þá að hálsinn var allur helmarinn.
Meðan Gísli var að þessu verki, komu fjórir Sandvíkingar. Var þetta því eignað Glæsi.
Sigfús Sigfússon hefur eftir Einari Erlendssyni í Hellisfirði
Björn vinnumaður Einars svaf um nótt á túnaslætti í hlöðu. Var hundur hjá honum. Þegar leið á nótt tók hundurinn að ýlfra og úfna á honum hvert hár. Björn gengur út í vindaugað og sér það mann úti fyrir. ”Hver ert þú” , segir Björn. ”Það er ég” , var svarað. ” Hver Þá”, segir Björn ”hvað heitirðu”. Engu svaraði þá gesturinn. Björn reiðist því og segir ” Úr því þú vilt ekki segja til þín þá eru líklega andskotinn sjálfur”. Eftir það svaf Björn af til morguns. Daginn eftir komu þar Sandvíkingar drukknir og voru næstu nótt í hlöðunni og flugust það á í illu.
Þorsteinn Erlingsson úr handriti Benedikts Sveinsson
Þar segir; Sandvíkingar gömlu voru eitthvað útnesjalegir og hávaðasamir í meira lagi sumir, eins og margir er við brimið alast upp. Eitt sinn er mart fólk kom til kirkju úr Sandvík og lá heldur vel á því, sá kona nokkur er Hólmfríður hjet, Glæsi hoppa og dansa eftir því. Henni varð það þá að skirpa á hann og varð hann ófrýnn er honum var sýnd slík smán. Hann þaut þá í bestu ána hennar í kvíunum og drap hana fyrir. Þessa sögu sagði mér sonur Hólmfríðar er Brynjólfur hét og var vinnumaður hjá föður mínum.
Einar Erlendsson sem lengi bjó í Hellisfirði, bróðir sjera Þórarins Erlendssonar prófasts á Hofi í Álftafirði, mætti manni sem hann þekkti eigi, um kvöldtíma, það var orðið skuggsýnt. Einar kastaði kveðju til mannsins að góðum og gömlum sið. Þá tekur hinn höfuðið ofan með öllu saman og hristir framan í hann blóðugan strjúpann. Einari var bilt við og bað hann fara norður og niður. Um kvöldið seinna kom einhver úr Sandvík og bað um gistingu um nóttina. Einar var merkur og sannorður maður.
Smaladrengur að nafni Bjarni í Grænanesi gekk til kinda sinna, sá hann þá mann þar úti og uppi í túninu, eins útlits og Glæsi er lýst. Hann gekk til manns þessa hins skrautklædda, það var skjaldnast um þá tíð, að menn sæjust þar með glæsibringu og blánkstígvélum og hélt hann, að þetta myndi vera sýslumaðurinn, er þá var að þinga á Skorrastað. Hann heilsaði manninum, en hann bljes framan í hann svo þykkri og mikilli reykjarstroku úr pípu sinni að dreng lá við yfirliði og leit undan. En er hann leit aftur til mannsins var hann allur horfinn.
Síðasta saga um Glæsi
Svava Jónsdóttir, Gullsmára 11 í Kópavogi
Svava er fædd 1909 og uppalin í Geitavík í Borgarfirði eystri.
Hallgerður Gísladóttir frá Seldal talaði við Svövu í síma 29. okt. 1997 og skrifaði eftirfarandi sögu um það þegar Svava sá Sandvíkur- Glæsi, upp af símasegulbandi
Skráð orðrétt eftir frumriti Hallgerðar ÍG 28.11. 2008
Ég man þetta alveg eins og ég hafi séð það í gær. Maður gleymir ekki svona. Og ég stend í þeirri meiningu að ég fari ekki með rangt mál, þó að það sé langt síðan. Þetta var þegar ég gekk í barnaskólann svo að það er dálítið langt síðan. Svoleiðis var, að það voru gestir hjá okkur kvöldið áður og ég hafði ekki lesið undir skólann, mig langaði svo að hlutsa á það sem gestirnir voru að segja, að ég las ekkert kvöldið áður og bað mömmu um að vekja mig snemma svo að ég gæti lesið áður en ég fór í skólann. Mamma gerði það, og svo er bara það, að ég er að lesa Íslandssöguna. Það var nú enginn draugagangur þar og ég var þrælvakandi. þá var mér litið upp úr bókinni. Það var nú þannig, að ég var alin upp í fjósbaðstofu, kýrnar voru undir pallinum og þetta voru þrjú herbergi í baðstofunni. Mamma eldaði á miðpallinum og svo sváfum við krakkarnir og foreldrar mínir í herbergjunum til endanna. Hurðirnar voru opnar, svoleiðis að þegar mér verður litið upp úr bókinni, sé ég fram á miðpallinn og þá sé ég bara þessa persónu, ef persónu skyldi kalla. Það var svona brík á miðpallinum, það var gengið niður stiga og þegar maður var komin upp að miðpallinum þá tók maður í þessa brík. Hann stendur við bríkina, það er eins og ég horfi bara á hann núna, mér er þetta svo minnisstætt. Hann stendur við bríkina stigamegin og hefur báðar hendurnar hlið við hlið, á bríkinni. Mér finnst bara eins og hann horfi á mig. Svo allt í einu hneigir hann höfuðið niður yfir bríkina og það rúllar þvert yfir baðstofugólfið, yfir að kistu sem þar var hinum megin beint á móti uppgöngunni. Og ég heyri bara í hausnum þar sem hann rúllar þarna yfir. Mér var nú ekkert vel við þetta, ég var alveg skíthrædd og ég hef sjálfsagt litið undan, því að svo var þetta horfið. En daginn eftir, þá kemur maður, eini maðurinn í Borgarfirði sem ég vissi til að Sandvíkur- Glæsir fylgdi, Eiríkur Sigfússon faðir Sólveigar frænku minnar og Ástu sem var gift Svavari Guðnasyni málara. Og mig dreymdi stundum Glæsi á undan honum, þá tók hann ofan hausinn. Ég þekkti hann úr draumunum. Hann var allur svartur, nema andlitið, svarthærður og í svörtum fötum. Hann var ekki gamall og ekki ungur, svona vel við aldur. – Það var ekkert nýtt fyrir mig að dreyma á undan fólki. Ég held að það hafi aldrei komið neinn til okkar sem ekki gerði vart við sig í draumum mínum. – Jæja, þarna kemur Eiríkur, og mamma var að strokka, hún var alltaf með strokkinn þarna upp við bríkina og þar stóð hún eins og hún var vön að gera. Og hann heilsaði mömmu yfir bríkina, þar sem hann hafði báðar loppurnar, draugsinn.
Ég sagði fólki ekkert frá þessu. Það var ekki til siðs að segja frá svona þegar þetta voru óhuggulegar fylgjur. Mig dreymdi fylgjur á tímabili. Þá var það bara svoleiðis. En versta fylgjan hefur nú verið þessi sjálfsagt. Og svo var hundur. Halldór minn skrifaði draugasögu um hann.
Ég hef nú sagt einhverjum þessa um Sandvíkur-Glæsi, en aldrei skrifað hana. Hún hefur hvergi komið á prent eða neitt svoleiðis. Þú mátt eiga þessa sögu og gera við hana það sem þú vilt. Ég ætla að gefa þér hana af því að hann er sveitungi þinn hann Glæsir. Hún hefur engum verið gefin áður.
Mið dreymdi skrattann einu sinni, það var fermingarvorið mitt. Þá finnst mér að ég sitji á kistunni sem Glæsir rúllaði hausnum að, og ég sé að það kemur kolsvartur fjandi upp stigann. Hann kom ekki nema hálfur upp og ég veit að þetta er skrattinn, að þetta er fjandinn að leita að mér. Og hann spyr hvar Svava sé. Mamma er þarna í eldhúsinu eitthvað að gera og svarar, “Hún Svava, hún er niðri í fjósi að lesa kverið”. Og þá segir hann,“ Þá hef ég ekkert við hana að tala”. Og svo bara fer hann sína leið.
Ég hugsa að ég hafi haft samviskubit yfir því að ég hafði ekki verið dugleg að lesa altarisgöngubænirnar fyrir ferminguna. Það vildi svo til að fermingarveturinn minn var ég beðin um að leika Gvend Smala í Skugga-Sveini. Ég vildi það nú gjarnan og mamma sagði. “Jú, ef þú stendur þig vel á prófinu”. Og ég ætlaði ekki að láta núa mér því um nasir að ég forsómaði lærdómsbækurnar, að það færi allt í einn graut altarisgöngubænirnar og sultarbæn Gvendar. En þetta eru nú gamanmál.
HG