Fyrst rifjar dóttir hans Guðbjörg Emilsdóttir upp minningabrot
Á eftir koma þrjár frásagnir Emils, skráðar á Laugaskóla 1940
Upprifjun á minningabrotum
Fyrst segir Guðbjörg dóttir Emils svo frá föður sínum: Emil S. Guðmundsson var tvo vetur í framhaldsskólanum á Laugum í Reykjadal, árin 1939 og 1940. Árið 1937 hafði hann keypt trillubátinn Auðberg frá Vestmannaeyjum. Árið 1935 höfðu Emil og Ásgeir bróðir hans keypt helminginn í jörðinni Barðsnesgerði af Karli Halldórssyni frá Sandvík.
Í lok seinna skólaársins á Laugum skrifaði Emil ritgerð um skólaárin sín tvö á Laugum. Þar kemur fram að hann er þakklátur fyrir þá kennslu sem hann fékk og dáist að þolinmæði kennaranna, en finnst að þeir hefðu mátt vera strangari og að hann sjálfur hefði nú getað lagt sig betur fram við bóklega námið. Honum leið betur seinna árið því þá fékk hann meiri smíðakennslu og segir: ,,Enda finnst mér gaman að fást við smíðar”. Í lok ritgerðarinnar segir hann: ,,Nú er mig farið að langa heim og er það af þeirri ástæðu að það er orðið nokkuð áliðið og tíðin fremur góð og gott verð á fiskinum. En heima geta þeir lítið stundað sjóróðra fyrr en ég kem heim, því þeir eru svo fáliðaðir og óvanir að fara með vélina í bátnum (Auðbergi). Mér finnst það líka einna verst að þegar ég kem heim skuli báturinn ekki vera kominn í stand. Það þarf helst að taka úr bátnum tvö borð. Það er nú svo ástatt með timbur verslananna heima í kaupstaðnum að þær hafa ekkert timbur núna. Því var pabbi að biðja mig að útvega sér tvö borð hér fyrir norðan ef ég gæti”.
Emil sagði sögur af því þegar hann gekk á skíðum milli Lauga og Akureyrar og svo með skipi til Norðfjarðar, en hvort hann gat farið heim með tvö borð í bátinn sinn vitum við ekki.
Farskóli á Barðsnesgerði og fyrsti skóladagurinn þar:
Faðir minn átti ekki góða minningu um fyrsta daginn sinn í barnaskóla, en þá var hann níu ára. Það var farskóli á Barðsnesgerði í mörg ár og hafði hann hlakkað mikið til að fá að byrja í skólanum. Hann sagðist oft hafa legið á hleri þegar eldri nemendur voru í skólanum og reynt að hlusta. Morguninn sem skólinn byrjaði þurfti hann fyrst að hjálpa til við gegningar áður en hann átti að mæta í skólann. Hann kemur í dyrnar á stofunni glaður í bragði, en nokkrum mínútum of seint og fékk hann þá ekki að fara inn. Þennan fyrsta skóladag þurfti hann að sitja fyrir utan dyrnar. Níu ára drengnum var mjög brugðið og held ég að hann hafi aldrei fyrirgefið kennaranum.
Þegar ég sagði föður mínum að ég hefði sérstakan áhuga á að vinna með börnum og fólki sem væri lesblint sagði hann mér að hann héldi að hann væri lesblindur, sér hafi sóst lestrarnámið seint. Hann hvatti mig eindregið áfram til að vinna með börnum sem væru lesblind eða ættu erfitt með lestur. Hann var mjög áhugasamur um að sækja sér menntun og vann sér inn fyrir skólagöngunni í Laugaskóla þegar hann var orðinn tvítugur. Í framhaldi af því lærði hann skipasmíðar í Vestmannaeyjum. Hann var alla tíð mjög bókelskur og fróðleiksfús og las mikið eftir að hann hætti að vinna erfiðisvinnu við skipasmíðar og aðrar smíðar eftir sjötugt. Skemmtilegast fannst honum svo þegar einhver hafði tíma til þess að hlusta á hann segja frá því sem hann hafði lesið.
Um heimahaga
Fari ég til Norðfjarðar mun ég fara þangað á skipi eða bíl. En fari ég á bíl, kæmist ég ekki lengra á honum en til Viðfjarðar sem er í sunnanverðum Norðfirði. Þegar ég er kominn til Viðfjarðar, er ég kominn í þröngan dal með háum og bröttum hlíðum.
Í Viðfirði er ekki nema einn bær sem stendur undir hlíðinni að norðanverðu. Útsýni er þarna frekar takmarkað, það gera fjallaþrengslin. Horfi maður út eftir firðinum að norðanverðu sér maður ströndina dálítið úteftir og svo hafið. En að sunnanverðu út með ströndinni eru Barðsnesbæir. Færi ég frá Viðfirði út á Barðasnesbæi, yrði ég fyrst að fara yfir á sem heitir Viðfjarðará. Hún er að jafnaði frekar vatnslítil. Þar tekur við sandur sem er fyrir botni fjarðarins og er um einn kílómetri að lengd. Næst taka við melar og moldarbörð og smá lækir.
Vegir eru þarna engir nema götur sem eru ruddar á hverju ári. Gatan liggur þarna mjög nærri sjó. Eftir því sem maður fer lengra út eftir og nálgast Barðsnesbæi verður sjóndeildarhringurinn stærri. Bærinn sem maður kemur fyrst að heitir Stuðlar, stór og búsældarleg jörð. Út úr henni skerst tangi út í sjóinn er heitir Barðatangi. Á þessum tanga er leiði Barða gamla. Sá maður nam fyrst Barðsnesbæi, Viðfjörð og Hellisfjörð. Það er gömul frásögn að hann hafi látið jarða sig þarna til þess að geta séð yfir landareign sína, því að á þessum stað sjást allir þessir staðir. Haldi maður áfram út eftir um tvo kílómetra kemur maður að bæ sem heitir Gerðisstekkur, heldur lítið jörð en í ágætis rækt.
Skammt þar fyrir utan er Gerði. Á þeim bæ á ég heima. Túnið er einnar dagsláttu og allt slétt og grasgefið. Jörðin er allvel húsuð. Aðalgatan liggur rétt neðan við íveruhúsið. Rétt sunnan (framan) við er fjósið með haughúsi undir og við hliðina á því er kúahlaðan og blómagarður framan við í brekkunni. Fyrir ofan bæinn er þurrkhjallur (þvotta) og hesthús skammt frá. Neðst í túninu rétt ofan við fjöruna er fjárhús og hlaða og þar rétt utan við eru tvö sjóhús og þar neðan við er lendingin sem þykir frekar slæm nema yfir hásumarið.
Útræði þykir gott að heiman, heldur stutt að sækja og útsýni gott. Maður sér vel til veðurs því maður sér alltaf hvort vindur er utan eða ekki, Svo getur maður fylgst með allri umferð því ekkert skip eða bátur fer svo út og inn fjörðinn að maður verði ekki var við.
Víðast hvar á túninu er grunnt á grjótinu, enda er líka mest ræktað upp úr gróðurlitlum og grýttum jarðvegi. Allt í kringum túnið er grýttur jarðvegur og mýrar og móar og fyrst ofan tekur við hver hjallinn af öðrum og á milli þeirra eru mýrafláar. Sumarbeit þykir þarna heldur slæm fyrir sauðfé en vetrarbeit sæmileg.
Húsið stendur frekar hátt, enda útsýni þaðan gott, þar sér maður inn um alla firði, Viðfjörð, Hellisfjörð og Norðfjörð og kaupstaðinn sér maður vel, hann er beint á móti bænum heima að norðanverðu við fjörðinn. Það er oft fallegt og gaman að horfa norður í bæinn á kvöldin þegar hann er allur uppljómaður af ljósum. Kaupstaðurinn er í vík einni við fjörðinn. Bærinn er mjór og langur, enda er undirlendi þarna lítið og mjótt. Rétt sunnan við kaupstaðinn stendur Síldarverksmiðjan og Lifrarbræðslan. Bæjarbúar eiga góða skipabryggju og höfnin er ágæt.
Er maður lítur í norðaustur að heiman sér maður Dalatanga og Nípuna sem greinir í sundur Norðfjörð og Mjóafjörð. Nípan er hár og þverhníptur fjallgarður. Inn úr Norðfirði skerst dalur sem heitir Fannardalur og inn úr honum er hátt fjall er nefnist Fannardalsjökull. Á því fjalli er alltaf fönn og hún er að sjá að heiman á sumrin leirlituð.
Kaffon
Ég man eftir hundi sem pabbi átti og hét Kaffon. Það var mjög stór hundur og man ég ekki til þess að ég hafi séð stærri hund. Hann var svartur að lit með hvíta bringu og hring um hálsinn, örmjóan, og með lafandi eyru og skott. Hann var af frönsku kyni. Þetta var framúrskarandi sjóhundur og þolanlegur smalahundur á sínum yngri árum. En latur og stirður þegar hann fór að eldast eins og allir sjóhundar verða.
Einu sinni um hausttíma var pabbi að ganga meðfram sjó til að gá að kindum. Þá rakst hann á tvö lömb í bás einum sem ekki var hægt að komast í nema á lagi, því það var fyrir forvað að fara og brim mikið. Hann fór í bátinn til lambanna og Kaffon með, sem var með honum að vana. Svo ætlaði pabbi að reka þau yfir forvaðann á lagi, en það tókst ekki því lögin voru svo stutt. Þegar þau fóru fyrir forvaðann kom ólag og tók út það lambið sem var á eftir og það fór langt út á lög, á að giska 30 til 40 faðma frá landi. Pabbi taldi að víst að lambið væri sér tapað, en þá datt honum í hug að reyna að senda Kaffon eftir því. Hann lagði strax af stað þegar hann sagði honum að fara. Þegar hann var kominn nokkra faðma frá landi kom hvert ólagið á fætur öðru. En hann hélt áfram óhræddur og stakk sér í öldurnar eða lét þær brjóta yfir sig. En þegar kom að lambinu beit hann framan í hóstið og synti með það í land. Lambið var vel lifandi og jafnaði sig fljótt. Þetta þótti aðdáunarvert að hundur skyldi geta bjargað lambinu.
Það var frekar brimasamt heima. Kemur eða kom þess vegna oft fyrir að kindur hrökkva í sjóinn yst í bugðunni og þegar þær rak inn með landinu var Kaffon oft látinn sækja þær ef þess var kostur.
Margan sjófuglinn sótti hann þó að ekki væri oft árennilegt fyrir hann að fara út. Einu sinni man ég að honum var pússað út á planka sem var á floti skammt undan landi. Hann fór út, en þegar hann ætlaði að bíta utan um plankann, var hann svo þykkur að hann náði ekki utan um hann. Hann tók það ráð, sem hundar eru ekki vanir að gera, að hann lét plankann liggja framan á bringunni og ýtti honum þannig á undan sér í land.
Einu sinni var pabbi að fara í kaupstað og fór gangandi því fjörðurinn var fullur af hafís. Það mun hafa verið 1917 til 1918. Þá tók pabbi eftir því að Kaffon var horfinn frá honum en rétt á eftir hann kom labbandi með álft í kjaftinum sem hann hafði náð og drepið. Hún hafði víst ekki getað flogið því hún var svo sár á vængjunum eftir ísinn.
Kaffon hafði það fyrir vana að vera vinalegur við gesti. Ef þeir voru á gangi úti kom hann oft með hnullungsstein í kjaftinum og lagði á hné aðkomumannsins og dinglaði skottinu. Þá var hann að biðja þá að kasta steininum. Það var sama hvert honum var kastað, alltaf fann hann steininn aftur og kom með hann.
Þegar Kaffoni var fargað var hann orðinn gamall, enda orðinn hálf tannlaus og næstum því blindur.
Fyrsta vertíðin mín
Þegar ég var átta ára 1926
Ég ætla að segja frá nokkrum sjóferðum á fyrstu vertíðinni sem ég fór á. Það var árið 1926 að pabbi fór til sjóróðra suður til Sandvíkur. Það er smávík sunnan við Norðfjörð. Þangað er rúmlega klukkustundar gangur að heiman (Barðsnesgerði/Gerði) en yfir brattan fjallveg að fara.
Það var í enduðum mars sem pabbi fór á róðrabát út fyrir til Sandvíkur. Við vorum fjórir á bátnum. Báturinn er heldur lítill, þriggja til fjögra manna far. Hann var fullfermdur því við vorum með ýmislegt drasl, sem tilheyrði útgerðinni og svo með salt að hafa í fiskinn.
Til Sandvíkur er um þriggja klukkustunda róður, en í þetta skipti, þegar við vorum um það bil hálfnaðir og vorum komnir suður fyrir Horn, kom mótorbátur á eftir okkur. Þegar hann var kominn á móts við okkur veifuðum við bátnum og beygði hann strax til okkar og tók okkur í slef. Mótorbáturinn var Vonin frá Akureyri. Hún slefaði okkur suður á Vík en varð að fara hægt því að báturinn okkar sem var aftan í þoldi ekki mikinn hraða, því hann var hlaðinn og hafði þess vegna lítið borð fyrir báru.
Okkur gekk sæmilega að lenda og afferma bátinn því það var fremur ládautt. Annars er heldur vond höfn þarna, eins og geta má nærri, því það má heita að höfnin liggi fyrir opnu hafi. Þegar við vorum búnir að setja og ganga frá öllu, var komið myrkur. Fórum við þá heim á bæi, en þangað er hálftíma gangur. Einn fór heim að Hundruðum, því hann ætlaði að vera þar til heimilis. En við hinir fórum heim að Seli, því þar ætluðum við að vera til heimilis og var okkur vel tekið. Enda bjuggu líka þarna afi og amma.
Daginn eftir var ég vakinn snemma, því það var blægjalogn og sléttur sjór. Þó að ég færi seint að sofa um kvöldið og væri vakinn snemma, þá fann ég ekkert til þess, að ég væri syfjaður, því að hugann hafði ég allan við að komast á sjóinn. Við fengum gott sjóveður þennan dag og fiskuðum sæmilega. Ég var ekkert sjóveikur og þess vegna hraustur. Ég dró um hundrað fiska og þótti mikið, því ég dró vel á við hina, enda tók pabbi hálfan hlut fyrir mig.
Það var einn laugardaginn fyrir páska að pabbi vakti mig milli klukkan fimm um morguninn og sagði að ég yrði að vera fljótur að klæða mig, því þeir væru að fara úteftir. Þar með sagði hann að það væri gott veður. Ég var fljótur að snarast fram úr og í fötin, því að ég hafði hlakkað til þessa dags, því við ætluðum heim þennan dag til þess að geta verið heima um páskana.
Þegar við vorum komnir út á Skála, það var nafnið á lendingunni, mátti heita orðið bjart að degi. Það fyrsta sem við gerðum þegar við komum að bátnum, var að setja á negluna og leggja fyrir hann og setja ofan. Þegar við vorum komnir á flot fór ég að kíkja eftir vettlingunum mínum, því ég gleymdi þeim í bátnum um kveldið. Vettlingarnir lágu á einni þóttunni, beingaddaðir enda var báturinn allur hvítur af hélu. Ég gat ekki komið vettlingunum upp á hendurnar því þeir voru svo harðir. Ég varð að leggja þá í bleyti í sjó til að þíða þá og vinda þá svo. En heldur þótti mér þeir kaldir að setja þá upp.
Þegar að við vorum búnir að róa örskammt frá lendingunni, rerum við í gegnum sílistorfu. Við lögðum upp þar skammt fyrir utan og byrjuðum að renna færum. Varð okkur þá litið niður í sjóinn fyrir utan borðstokkinn og sáum við þá til mikillar undrunar að við vorum uppi yfir stórri fiskitorfu, því að þarna var svo grunnt að við sáum fiskinn vel við botninn. Fiskurinn lá þarna að heita mátti hreyfingarlaus, því hann lá þarna sjúkur. Þegar við renndum ofan í torfuna þá vék hann sér aðeins í burtu frá önglunum og sinnti þeim ekki neitt að öðru leyti. En samt gátum við slitið upp einn og einn. En svo képpum við þar rétt út fyrir, þar og fengum við grjótnógan fisk á fimmtán faðma dýpi. Það var reglulega gaman þá því aldrei er meira gaman að draga fisk en á grunnu vatni, þá ólmast hann svo mikið.
Við vorum búnir að fá nóg í bátinn eftir skamman tíma og fórum þá í land sem var stutt, um tuttugu mínútna róður. Við losuðum bátinn og fórum strax út aftur nema einn sem varð eftir í landi til að gera að fiskinum. Heldur var hann tregari við okkur í seinna skiptið en í það fyrra. En undir kvöldið vorum við búnir að fá í bátinn. Þá var farið í land, settur upp báturinn og gert að fiskinum. Við vorum ekki búnir að því fyrr en klukkan tólf um kveldið. Þá var ég orðinn þreyttur og hinir líka en mér var nú heldur hlíft í aðgerðinni.
Þó að við værum orðnir þreyttir vorum við ásáttir með það að fara gangandi heim. Ferðin heim tekur á annan klukkutíma og er yfir brattan fjallveg. Varð að ganga sumt af leiðinni á broddum því að það var yfir fannir að fara og á þeim var glerungur. En það var vel gangbjart því það var glatt tunglskin. Feginn var ég og ánægður þegar heim var komið og var fljótur í háttinn.