Magnús sterki í Hellisfirði

Úr Huld 1936 útgefið af Snæbirni Jónssyni

HULD Safn alþýðlegra fræða íslenzkra

Jón Davíðsson ritar inngang sem skýrir uppruna sögunnar, en hugmyndaheimur hennar er nokkuð fjarri nútímanum. Bjarni Sveinsson sem lagfærir og ritar frásögnina er sá sami og síðar varð bóndi í Viðfirði og víðar. Af honum og konu hans Guðrúnu Jónsdóttur er komin hin fjölmenna Viðfjarðarætt.

Magnús sterki í Hellisfirði

Saga þessi er eptir sögn Stefáns nokkurs Ólafssonar er ættaður var úr Borgarfirði eða Loðmundarfirði eystra. Hann var gáfumaður og bókamaður, vel að sér um margt og fróður og sagði vel sögur, þar sem hann kom gestur. Hann kom að Viðfirði um 1840 og gisti þar eina nótt eða fleiri. Þá bjó þar Sveinn gamli Bjarnason, og ólust þar upp hjá honum synir hans tveir. Jón og Bjarni, og svo faðir minn, Davíð Jónsson, stjúpsonur Sveins og hálfbróðir þeirra bræðra. Bræðurnir tóku vel eptir sögunni og námu hana af Karli. Þá er séra Hinrik Hinriksson var prestur á Skorrastað (1858 til 1867), hefir hann eflaust séð Dysjarhauginn og spurt, hvernig hann væri til kominn; síðan bað hann þá bræður í Viðfirði að skrifa upp söguna í heilu líki. Jón skrifaði þá upp söguna, því hann var stálminnugur, en síðan tók Bjarni við handritinu, skrifaði það upp aptur, því að hann ritaði miklu fegurri hönd, og lagaði á sögunni bæði bæði mál og rithátt, því hann var maður vel að sér í þeim greinum, bókamaður mikill og hefir ritað upp fjarska mikið um sína daga, bæði með settaskript, fljótaskript og snarhönd, og skreytti bækur sínar (sögur, rimur, kvæði, sálma, bænakver og jafnvel húslestrabækur) undurfögrum dráttstöfum, svo að þær þóttu dýrmæt og fögur eign. Þá er séra Hinrik dó 1867, keypti ég nokkrar bækur á uppboði eptir hann, og var þá þessi saga í einni bókinni. Ég þekkti þegar söguna og vissi, hvernig hún var til komin, því að ég kom til Jóns Sveinssonar, þá er hann var að skrifa hana, og sagði hann mér, hvernig á því stæði, að hún væri nú færð í letur.

Nesi í Norðfirði

Jón Davíðsson

Hér byrjar svo sögu þessa, að prestur nokkur bjó á Hallormsstað í Fljótsdalshéraði, er Þorvaldur hét; hann var hinn mesti búmaður og kvæntur, en eigi er getið barna þeirra. Í sömu sveit bjó kona ein fátæk, er misst hafði mann sinn, en átti son einn mjög merkilegan, sem Magnús hét; hann var 19 vetra, er saga þessi gjörðist, hinn mesti íþróttamaður; ógjörla vissu menn afl hans. en það var ætlan manna, að hann mundi hafa átta karla afl, þeirra er voru honum samtíða, svo að hann var að auknefni kallaður hinn sterki. Hann átti einn hest mikinn vexti og mjög styrkvan, brúnan að lit, er hann brúkaði sjálfur, ýmist til reiðar og svo til allra aðflutninga; eigi lét hann minni klyfjar uppá hann, en fjórir röskvir menn áttu fullt í fangi að láta.

Nú víkur sögunni til kaupmanns nokkurs í Reyðarfjarðarkaupstað; þessi staður var að norðanverðu fjarðarins, þar sem Breiðuvíkurstekkur er. Kaupmaður þessi var mjög drambsamur, illur og öfundsjúkur og hinn mesti óeirðamaður, en eigi er getið nafns hans eða hvort hann kvæntur verið hafi. Það bar við eitt sumar sem optar, að Þorvaldur prestur höndlaði við þenna kaupmann ásamt öðrum, en höndlunarskip hans lá á höfninni; einn dag kom skipstjórinn í land ásamt fleirum skipsmönnum; hann var mikill og sterkur, danskur að ætt og skyldur kaupmanni. Í kaupstaðnum var vog svo sterk að og stór, að hægt var að vega í einu frá 40 til 80 lífspunda, en stærstu lóðin vógu 20 lífspund.; þau voru tvö, úr járni, og kölluð járnhólkföt.

Skipherrann gengur að þeim, tekur upp annað þeirra með annarri hendi og fleytir því jafnhátt hné sér, öllum ásjáandi, bæði kaupmanninum sjálfum, Þorvaldi presti og mörgum öðrum. Þá mælti kaupmaður: “Þetta er mikið þrekvirki, að eigi geta skitnir Íslendingar þetta”, og raupaði mikið af sínum löndum, en ámælti Íslendingum, en Þorvaldur prestur mælti í móti og hélt með sínum löndum og sagðist skyldu koma með þann mann, sem gæti látið þau upp til klakks, og þann hest, sem gæti borið þau kringum allan kaupstaðinn. “Aldrei trúi ég þessu fyrr en ég sé”, anzar kaupmaður.” Þú mátt trúa því “, sagði hinn “því að það skal reynt verða bráðum”. Bundu þeir þetta fastmælum, og var tími til þess ákveðinn, er átta vikur væru af sumri. Skildu að svo búnu.

Fór prestur nú heim og sagði engum frá þessu. Fám dögum síðar fór hann að finna þau Magnús og móður hans og segir þeim frá viðræðum þeirra kaupmanns og biður þau að reka af sér og sínum löndum ámæli þetta, segir, að þeir hafi veðjað þremur hundruðum dala. Þegar hún heyrði þetta, varð hún hrædd og vildi, að hann færi hvergi, kvað þar mundu illt af leiða“og vil ég ekki að þú farir”, segir hún“Ég skal sjá um hann eins og sjálfan mig”, segir prestur. Magnús kvaðst vilja fara og sagði við móður sína: “Móðir góð! Vertu óhrædd, ekki mun mér mein af þessu verða”. Lét þá móðir hans tilleiðast; staðfestu þeir þetta með sér og ánefndu dag, hvenær þeir skyldu fara. Þakkaði prestur þeim fyrir, og skyldu með kærleik.

Fám dögum síðar fóru þeir prestur og Magnús; hafði Magnús með sér hest sinn, þann hinn brúna, og á honum klyfbera og reiðing; var klyfberinn allur járnsleginn og gjarðir mjög sterkar. Segir eigi af ferðum þeirra, fyrr en þeir komu í kaupstaðinn, fundu kaupmann og létu í ljósi við hann sitt erindi. Hann fagnar þeim og hugsar sér til hreifings, gengu síðan allir til vogarinnar ásamt fleirum mönnum, sem viðstaddir voru, því flesta fýsti að sjá, hversu fara mundi. Magnús leiðir hest sinn, tekur járnhólkfötin upp sitt með hvorri hendi, gengur aptan að hestinum og lætur upp á hann, teymir síðan hestinn í kringum allan kaupstaðinn þrisvar sinnum og að þeim stað, er hann lét þau upp, og sýndist mönnum þeim, er á horfðu, honum ekki verða mikið fyrir því.

En er kaupmaður sá þetta brá hann litum; gengur prestur að honum og heimtar veðféð, en hann vill eigi láta. Þá er Magnús sér það þrýfur hann í öxl á kaupmanni, kippir honum undir sig, hótar honum dauða, utan hann af hendi láti féð þegar í stað, svo mikið, sem áskilið var; þorði kaupmaður eigi annað en játa því; lét Magnús hann þá upp standa. Síðan greiddi kaupmaður féð af hendi og afhenti Magnúsi og sagði þá um leið, að þeir væru fundnir, en ekki skildir. Magnús kvaðst ekki mundu hræðast hann, hvar sem þeir fyndust. Að svo mæltu skildu þeir; sneri Magnús þá heimleiðis og prestur með honum; þeir skiptu með sér fénu og skildu með vináttu; fann Magnús móður sína og segir henni frá ferðum sínum og viðureign þeirra kaupmanns; henni finnst mikið um, en bað hann þó að vera varan um sig; hann kvaðst mundu ganga óhræddur fyrir honum. Skildu þau síðan talið.

Leið svo sumarið og veturinn, að eigi bar til tíðinda. Um vorið flutti Magnús sig í burt og ofan í Fjörðu, reisti bú í Hellisfirði, kvæntist og gjörðist gildur bóndi. Tvo sonu átti Magnús, er ólust upp með honum og voru snemma gervilegir menn og líktust föður sinum að afli og harðfengi. Um sumarið kom kaupskip á Reyðarfjörð; fýstust þá margir að fara í kaupstaðinn til að kaupa ýmislegan varning. Magnús fór ásamt öðrum. Þórhallur hét góður og gildur bóndi, er bjó I Breiðuvík; hann var hraustur maður og átti margt gangandi fé; hann átti dóttur eina væna og vel að sér, er Sigríður hét; hún var einbirni; vel var þeim á milli, Magnúsi og Þórhalli, og voru hinir kærustu vinir; gisti Magnús löngum hjá honum, þá er hann átti ferð í Reyðarfjörð.

Þess er getið, að er hann fór í kaupstaðinn, kemur hann fyrr til Þórhalls, og er honum þar vel tekið; sagði Þórhallur honum, að kaupmaður hefði keypt bjarndýr utanlands og fengið á skipinu.“ætlar hann að hleypa því á þig, nær þú kemur í kaupstaðinn”. Magnús segist eigi munu hræðast það. Spyr Þórhallur, hvort hann vilji ekki vopn hafa. Hann kveðst það gjarna vilja. Fær Þórhallur honum þá sax gott og bað hann vel fara og vitja sín, þá er hann færi heimleiðis. Skiljast þeir síðan. Fór Magnús af stað í kaupstaðinn, fann kaupmann og kveður hann. Hann tekur eigi undir, en segir þó: “Nú skaltu fá að reyna þig”, gengur að útihúsi einu, opnar það, hleypir út dýrinu og vísar því að Magnúsi. En er hann sér það, bregður hann saxinu sem snarast og hleypur að því, en það vill undan leita. Magnús hjó til þess, og kom það högg fyrir framan augun svo af tók; féll þá dýrið dautt niður. Síðan hleypur hann að kaupmanni, rekur hann undir sig og mælti: “Ég skal nú drepa þig, nema þú látir mig nú í stað hafa svo mikið fé sem dýrið kostaði “. Þorði kaupmaður þá ekki annað en játa því; var sent eptir fénu og afhent Magnúsi; var það sex hundruð dala; lét hann þá kaupmann lausan; varð hann fyrir hinni mestu smán og athlægi; gramdist honum þetta mjög og heitaðist við Magnús og sagðist aldrei skyldu undan láta, fyrr en hann gæti fyrirkomið honum með einhverju móti. Magnús kvaðst mundu sofa svefni sínum fyrir honum; skildu þeir að svo búnu.

Reið Magnús þá heim til Þórhalls og sagði honum frá viðskiptum þeirra kaupmanns; hann lét vel yfir, og þótti hafa gengið að maklegleikum; skildu þeir með kærleik. Reið Magnús heim og sat um kyrrt í búi sínu; spyrst þetta víða, og lofuðu allir hreysti Magnúsar sem vert var; leið nú sumarið til hausts; kom þá kaupskip inn á Reyðarfjörð, og hafði kaupmaður keypt ljón utanlands og flutt á skipinu; hafði hann það í járngrindum á Plássinu, og sögðu menn, að hann mundi ætla Magnúsi að glíma við það,; síðan sendir hann orð Magnúsi og biður hann að finna sig.Hann brá við þegar og reið af stað, en er hann var kominn langt áleiðis, datt honum í hug að finna Þórhall, kemur til hans, og var honum tekið þar sæmilega, og var þar um nóttina.

Sagði Þórhallur honum fyrirætlan kaupmanns, á hverju hann ætti von, er hann kæmi í kaupstaðinn, “og muntu þurfa að haf þig allan við, ef duga skal”. Magnús sagðist eigi mundu óttast, kveður Þórhall, ríður í kaupstaðinn, stígur af baki, gengur inn í búðina og heilsar kaupmanni. Hann tekur því; síðan biður hann Magnús ganga út með sér. Gengu þeir þá að járngrindum nokkrum, og lýkur kaupmaður þeim upp, hleypir út ljóninu og vísar að Magnúsi. Ljónið snýr að honum, slær halanum til hans og ætlar að leggja hann undir sig, en í sama vetvangi hjó hann á halann og undan því báða apturfæturna, og sökk saxið til miðs niður í jörðina. Ljónið datt niður dautt, en Magnús kippir að sér saxinu, hleypur að kaupmanni, þrífur til hans, rykkir honum undir sig og hótar honum bráðum bana, utan að hann láti sig hafa svo mikið fé, sem kostaði dýrið. Kaupmaður sá nú sitt óvænna og þorði ekki annað en játa því, og sendi einn sinn mann í búðina eptir sjóði, sem í var eins mikið og áskilið var, og fékk hann Magnúsi. Lét hann þá kaupmann upp standa. Það segja menn, að í sjóðinum hafi verið tíu þúsundir dala. Magnús hirðir féð, gengur svo í búðina, tekur einn pottmæli, fyllir hann af brennivíni, setur á munn sér og drekkur af. Kaupmanni þótti nú þetta verra en allt annað og sagði við Magnús, að þeir skyldu ekki báðir lífs undan komast að ári liðnu, ef hann hefði nokkur ráð. Magnús sagði, að hann mundi fá að vita og reyna það síðar meir, hvor hærra bæri hlut. Skildu þeir að því sinni.

Fór Magnús heim til Þórhalls og sagði honum allt sem farið hafði. Hann lét vel yfir og kvað það maklegt, þó að kaupmaður biði smán fyrir sínar tiltektir. Var Magnús þar um nóttina; um morguninn fór hann heim og settist um kyrrt. Barst nú þetta um byggðir og héruð, og jókst því meir vinsæld og frami Magnúsar við þetta, en kaupmaður varð fyrir meiri minnkun og álasi. Leið nú veturinn; en um vorið kom skip á Reyðarfjörð eptir vanda, og hafði kaupmaður keypt eða útvegað blámann; var hann hafðir í járngrindum í Plássinu. Kaupmaður gjörir orð Magnúsi að koma til fundar við sig og kvaðst nú skyldu launa honum fornan fjamdskap. Magnús bregður við, ríður að heiman og finnur Þórhall. Hann fagnar honum vel og bauðst til að fara með honum, en Magnús vildi það eigi. Þórhallur gekk skjótt inn í stofuna og kom út aptur með pottflösku fulla af brennivíni og rétti að Magnúsi. Hann tók við og drakk af í einu, þakkar honum fyrir, kveður hann og ríður í kaupstaðinn; en er hann kemur að Plássinu, stendur kaupmaður úti. Magnús kastar á hann kveðju. Hinn tekur því og mælti: «Hér er piltur einn, er albúinn er að glíma við þig, og muntu nú þurfa að duga, ef nokkur hugur er í þér». Magnús kvaðst eigi hræddur vera.

Gengur kaupmaður þá að grindunum og lýkur þeim upp; hleypur blámaðurinn úr þeim og og á móti Magnúsi, en hann hjó til hans, og kom í hausinn og beit ekki á. Þegar Magnús sér það, hleypur hann undir blámanninn, og ráðast þeir á og glíma lengi; vildi blámaðurinn færa hann að borðstafla nokkrum, er var á Plássinu, og dregur hann Magnús að sér. En er Magnús sér það, að hann fær ekki við spornað, tekur hann það ráð, að hann hleypur í fang þrælnum sem harðast, í því er blámaðurinn dró hann að sér, svo að blámaðurinn féll aptur á bak yfir borðstaflann og Magnús á hann ofan; ætlar hann þá að brjóta sundur í honum hrygginn. Í því bili kemur kaupmaður að honum og biður hann í öllum bænum að drepa hann eigi, segir það kosta líf sitt. Hinn anzar honum ekki, en brýtur í sundur á honum hrygginn og gekk svo af honum dauðum. Magnús var nú stirður mjög af umfangi þessu, þrífur samt til kaupmanns, snarar honum niður svo hart, að honum lá við svima, og segir að það sé maklegt, að hann drepi hann. «skaltu nú láta svo mikið fé, sem blámaðurinn kostaði, ella drep ég þig nú þegar».

Kaupmaður dauðhræddur þorði ekki annað en játa því; var þá sent eptir sjóði, sem í var fé jafnmikið sem ákveðið var, en það voru tólf þúsundir dala. Lét hann þá kaupmann upp standa og hafði hann, sem fyrr, af þessu hina mestu skömm og athlægi, kúgun og fémissu; skildu þeir að svo búnu. Tekur Magnús hest sinn og ríður í burt og til Þórhalls; bauð hann Magnúsi að gista hjá sér náttlangt, því að kveld var komið; hann tekur því með þökkum; gengu þeir þá til stofu og settust til borðs; var hestur hans leiddur í hús og gefið. Magnús segir honum frá viðskiptum þeirra kaupmanns og afdrifum blámannsins; hann lét vel yfir og segir, að það muni verða banabiti kaupmanns; drekka þeir um kveldið, gengu síðan til svefns. Um morguninn reið Magnús heim, og urðu allir honum fegnir og þóttust hann úr helju heimt hafa; sagði hann hið ljósasta af ferðum sínum, og urðu allir glaðir, sem til heyrðu, og lofuðu atgervi hans, en löstuðu kaupmann og hlógu að honum. Leið svo sumarið fram að hausti, að eigi bar til tíðinda, en um haustið kom skip á Reyðarfjörð eptir vanda, og fékk kaupmaður bréf, að hann væri boðaður út; varð hann að fara á skipinu, hvort sem honum líkaði betur eða verr, og urðu þau hans ævilok, að þegar hann kom út, var hann hengdur fyrir skuldir og sína dirfsku. Líkur þar frá honum að segja.

Nú víkur sögunni til Magnúsar. Þess er getið, að nokkrum árum síðar bar það við eitt sumar, að spánversk fiskidugga kom inn á Hellisfjörð. Fóru menn út í dugguna og áttu kaup við duggara þessa, svo sem títt var. Meðal annars báðu Spánverjar að selja sér tík, sem væri hvolpafull, og var samið um verð hennar. Líklega hafa menn ekki haft hvolpafulla tík til og tóku því það ráð, að þeir fylltu tík af einhverjum matvælum, færðu Spánverjum hana og kváðu hana vera hvolpafulla. Þeir trúðu þessu, tóku við tíkinni og greiddu andvirðið, svo sem til var skilið. En brátt komust þeir að því, að þeir voru sviknir, reiddust og hétu að hefna sín grimmilega síðar, ef þess yrði auðið. Sagt er, að Magnús hafi ekki vitað um kaup þessi, en líklega hafa synir hans átt einhvern þátt í þeim; þeir voru þá orðnir fulltíða menn. Síðan sigldi duggan burt.

Sumarið eftir kom spánverskt skip þrísiglt inn á Reyðarfjörð, herskip, og var margtalað um, hvað það mundi ætla. Voru menn hálfhræddir við það. Það er sagt, að Þórhallur hafi ekki verið heima, og enginn maður utan Sigríður, dóttir hans, og smalinn uppi í fjalli að smala, þegar skipið lagði inn, en er það var lagzt, kom skipsbáturinn í land og á honum átján menn útbúnir með byssur og korða; þeir stefndu heim til bæjar að Breiðuvík; en er Sigríður sér mennina koma heim, hleypur hún í stofuna mjög óttaslegin og skellir í lás. Þeir ganga inn og skyggnast eptir, hvort þeir sjái engan mann, ganga síðan út aptur og fram að stofuglugganum, og sér einn þeirra inn um gluggann, að kvenmaður er inni fyrir; hlaupa þeir þá á hurðina og brjóta hana upp, tóku hana höndum og nauðguðu henni hver eptir annan og særðu hana, gengu síðan út og skyldu hana eftir verri en dauða, stefndu svo upp til fjalls, fundu smaladreng Þórhalls og báðu hann að vísa sér leið til Hellisfjarðar; hann þorði ekki annað en játa því; fóru þeir nú sem leið lá, unz þeir komu á svokallað Almannaskarð, er liggur inn úr Viðfirði.

Sólskin var svo heitt, að þeir gjörðust móðir og dasaðir af hitanum og lögðust þar niður að sofa; þegar þeir voru sofnaðir, tekur strákur frá þeim vopn þeirra, byssur og korða, og ber þau útfyrir skarðsvarpið og fal þar; síðan tekur hann á rás og hleypur til Hellisfjarðar á fund Magnúsar og segir honum frá öllu því, er hann veit um fyrirætlun skipverja; en er hann heyrði það, brá hann skjótt við og fór ríðandi með sonum sínum; strákur fór með þeim, að Magnúsi nauðugum, því hann þóttist vita, að þeir mundu sækja eftir lífi hans. Nú er að segja frá Þórhalli, að hann kemur heim skömmum tíma eptir það, er þeir eru farnir; hann gengur inn og heyrir vein eður grát í stofunni, snýr þangað og sér þar verksummerki, að stofuhurðin er brotin, og svo, að dóttir hans liggur þar dauðvona í blóði sínu; hann spyr, hvað þessu valdi, en hún fær varla mælt. Hann kemst samt að því, hvernig á þessu standi, og svo, hverja leið þeir fóru; hann átti hund hvítan að lit, sem rakti spor manna, kallar hann til sín, tekur ás einn, höggur á hann handfang, gengur svo af stað upp til fjalls og var hinn reiðasti; hundurinn fór fyrir, en hann eptir, unz þeir komu á Almannaskarð.

Voru Spánverjar þá enn í svefni og vita eigi fyrr til, en þeir eru barðir, rísa upp skjótt, og slær þar í bardaga með þeim; sækja þeir svo ákaft að Þórhalli, að honum lá við spreng; veitti hann þeim stór högg með ásstubbnum. Í því bili kemur Magnús með syni sína og smaladrengur Þórhalls með þeim; sækja þeir þá allir að með kappi; var það hinn harðasti bardagi; en er þeir sjá drenginn, vilja þeir fyrir hvern mun ná til hans, og brást einn þeirra út úr hnappnum og sló hann í rot með knefasteini, og lauk svo, að þeir drápu þá alla, utan þrjá af þeim, sem flýðu fram í skriðurnar, en komust eigi lengra, því að synir Magnúsar veittu þeim eftirför og drápu þá þar. Síðan drógu þeir þá alla saman í hrúgu í skarðinu og dysjuðu, og hefir þar síðan verið kallað Dys eða Dysjarskarð, er áður hét Almannaskarð, stendur sá haugur enn í skarðinu.

Þórhallur var mjög móður, en ekki sár ; riðu síðan allir til Reyðarfjarðar, fengu sér bát og fóru út í skipið og höfðu allir barefli og hótuðu þeim að ganga til bols og höfuðs á á þeim öllum, ef þeir gerðu nokkuð illt af sér. Skipverjar dauðhræddir báðu sér griða og sóru þeim eið, að þeir skyldu aldrei koma þar inn framar meir, og það entu þeir; fóru hinir í land og heim að Breiðuvík, en skipverjar undu upp segl og fóru út. Var Sigríður þá önduð. Það var mælt, að hún hefði verið trúlofuð manni nokkrum af Fljótsdalshéraði, og er hann heyrði lát hennar, dó hann af sorg og hugarangri. Var nú drukkið erfi eptir hana, og að því búnu riðu þeir allir saman til dysjarinnar og skiptu með sér vopnum og klæðum, síðan skildu þeir. Reið Þórhallur heim til sín, en hinir til Hellisfjarðar. Fengu þeir Magnús og Þórhallur hið mesta lof fyrir þetta.

Magnús bjó í Hellisfirði til dauðadags og var sóttdauður og mjög aldraður , þá er hann dó; hann var mönnum harmdauði, því hann var vinfastur, ör og stórgjöfull, hjálpsamur og bóngóður við alla þá, sem til hans leituðu; hann var trúrækinn mjög og hélt vel trú sína. Þórhallur varð og sóttdauður í Breiðuvík. Lýkur svo þessari sögu